Bakı, 21 fevral, AZƏRTAC

Bu gün Novruzun ilk çərşənbəsi - Su çərşənbəsidir. Xalq arasında o, “əvvəl çərşənbə”, “gözəl çərşənbə”, “sular Novruzu”, “gül çərşənbə” kimi də tanınır.

AZƏRTAC AMEA Folklor İnstitutunun aparıcı elmi işçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şakir Albalıyevin Su çərşənbəsi ilə bağlı qeydlərini təqdim edir.

Tədqiqatlarda üçü yalançı, dördü isə doğruçu çərşənbə olmaqla yeddi çərşənbənin keçirilməsi ilə bağlı məlumatlara da rast gəlirik. Üç yalançı çərşənbənin (“Oğru üskü”) birinin, yəni sonuncusunun bəzi bölgələrdə qeyd olunması faktı bu gün də mövcuddur. Adında ifadə olunduğu kimi, yalançı çərşənbələr yalandan - sönük şəkildə qeyd olunduğundan, görünür, sonradan bu üç çərşənbənin hamısını xalqımız cəmləşdirməklə sonuncusunda ümumi bir törən keçirməyi daha məqbul hesab edib. Ancaq bu “yalan”ın özündə də bir “qabaqdangəlmişlik eləmək”, yəni simvolik olaraq qarşılamaq missiyası var. Çünki bu yalançı çərşənbələr “doğrunu” gözləməyə - doğruçu çərşənbələri ümidlə bəkləməyə bir hazırlıq mərhələsi - özünü toparlama instinktidir.

Əslinə qalsa, doğruçu çərşənbələrlə bağlı da buna bənzər hal müşahidə olunmaqda, sevilməkdədir. Bunu kütlə, toplum ilaxır çərşənbənin daha şən və təmtəraqlı keçirilməsi kimi səciyyələndirir. Hətta bəzi bölgələrdə ilin axırıncı çərşənbəsinin Novruz bayramına nisbətdə daha böyük coşqu ilə keçirilməsini söyləyənlər də var. Təəssüflər olsun ki, mütəxəssislər, folklorşünaslar ilin son çərşənbəsinin digər çərşənbələrə nisbətən daha böyük şadyanalıqla, haray-həşirlə keçirilməsinin səbəbini onu simvolizə edən ünsürlə (torpaqla, yellə və s.) əlaqələndirirlər: guya bu, torpaq bar-bərəkət rəmzi olduğu üçündür və s. Düzdür, bu əlamətin də rolu var. Ancaq əsas və başlıca səbəb onunla bağlıdır ki, yuxarıda qeyd etdiyim kimi, üç yalançı çərşənbə sonuncu yalançı çərşənbədə adına uyğun şəkildə “yalandan” - sönük şəkildə qeyd olunduğu kimi, dörd doğruçu çərşənbənin də sevinc dolu coşqusunun ən parlaq təzahürü - ən pik həddi məhz sonuncu doğruçu çərşənbənin - ilin son çərşənbəsinin üstündə ümumiləşmiş olur. Hansı ünsürün, hansı təbiət stixiyasının (su, od, torpaq, yel) adını daşımasından asılı olmayaraq, məhz sonda, axırda gəldiyinə görə və insanlar təbiətin çillələrindən bütövlükdə qurtulub xilas olmağın şərəfinə ilin axır çərşənbəsini daha çox həvəslə və böyük ruh yüksəkliyi ilə bayram edirlər. Bu coşqunun sirri təbiətdən gəlir və insanlar çillədən qurtulmanı elliklə kütləvi olaraq bir cür yüksək əhval-ruhiyyə ilə şənlik içərisində keçirirlər. Bunu təbiət hadisəsinin cəmiyyətdəki əks-sədası (assosiasiyası) kimi də dəyərləndirmək olar.

Dörd doğruçu çərşənbənin hər birini tədqiqatçılar müvafiq olaraq təbiətdəki dörd yaradılış ünsüründən birinin adı ilə bağlayırlar. Bu haqda mərhum professor, görkəmli folklorşünas Azad Nəbiyev yazırdı: “Əzəl çərşənbə suya tapınma inancı ilə başlayır. Hamı hələ gün doğmamışdan su üstünə gedir, təzə suda əl-üzünü yuyur, bir-birinin üzərinə su çiləyər, su üstündən atlanar, yaralıların yarasına su səpirdilər. İnanca görə “təzə su” - daha doğrusu, Əzəl çərşənbənin sübh tezdən köpüklənən ağ suyu dərdlərin dərmanı idi. Ehtimal ki, Xızırın dirilik çeşməsindən su içdiyi, Koroğlunun “Qoşa bulağı” tanıdığı gün də elə Əzəl çərşənbə günü olmuşdur.

Əzəli inamlarda su sağlamlığın rəhni idi. Su çərşənbəsi günü “təzə su”dan keçənlər, azarını-bezarını ona verənlər ilboyu xəstəliklərdən uzaq olardılar. Elə həmin gün su üstündə bir sıra ayinlər icra edilərdi. Səsi batanlara, danışa bilməyənlərə bu sudan içirdərdilər. Bir çox xəstəliklər Su çərşənbəsində sağaldılardı.

Su qırağında, bulaq başında, arx kənarında suyu çağıran, onun qüdrətini, böyüklüyünü, müqəddəsliyini tərənnüm edən nəğmələr oxunardı”.

Göründüyü kimi, ilk doğruçu çərşənbəni su stixiyası ilə bağlayan professor suyun yaradıcı gücü, şəfaverici xassələri ilə bağlı mifik inancları yada salır.

Məlumdur ki, qış fəslinin içindən keçərək yaz fəslinə doğru - Bahar bayramına, Novruz bayramına doğru yaxınlaşırıq. Çillələr də, yəni ilaxır çərşənbələr də qış fəslində - qışın üçüncü ayı olan boz ayda bayram ab-havası ilə keçirilir. Hər çərşənbə öz atributu ilə - bir yaradıcı təbiət stixiyasını təmsil etməklə, həm də özlüyündə təbiətin müəyyən bir fəslini simvollaşdırır. Bu baxımdan düşündükdə Su çərşənbəsi həm də qışı işarələyir. Suyun donmuş halı kristallaşmış qar formasında, yaxud buz şəklində qış fəslində təzahür edir. Bu səbəbdən qışı dörd yaradıcı ünsürdən biri olan su stixiyasının fəaliyyətdən qaldığı, donduğu təbiətin ağır çilləli dövrü kimi xarakterizə etmək olar. Belə olan təqdirdə Su çərşənbəsinin ayin və rituallarının nəyə hesablandığı məsələsi düşündürücüdür.

İnsanlar Su çərşənbəsində donmuş suyun donunun açıldığını, suyun canına istilik düşdüyünü - suya can gəldiyini (suyun ölmüş halı sayılan qar və buz halından xilas olduğunu) bayram ab-havası ilə keçirərlər. Eyni zamanda, Su çərşənbəsində insanların su üstünə, bulaq, çay başına axın etmələri, suyu bir-birinin üstünə səpmələri və s. bu kimi ayin və rituallar hamısı həm də suyun ruhunu razı salmaq, qış fəslini təqlidi yolla əzizləmək, qış fəslinin soyuq donunu - buzunu yumşaltmaq, mülayimləşdirmək və s. kimi missiya daşıyır. Başqa sözlə, donuq, qar kimi, buz kimi soyuq (sulu) qış fəslindən xilas olub həyatverici bahar fəslinə doğru can atmağın ritual olaraq cəmiyyətdəki əks-sədasıdır Su çərşənbəsi! Əbəs deyildir ki, Su tanrısı Abana xoş getsin deyə nəğmələr də çağırıb-oxumuşlar:

Aban abana gəldi,

Aban imana gəldi.

Abana yol verin,

Abana qol verin.

Gödəkcə al Abana,

Döşəkcə sal Abana.

Al Aban haylı gəlib,

Al Aban paylı gəlib.

Xurcununda seli var,

Boğçasında yeli var.

Hay verin Abana,

Pay verin Abana.

Xan Aban haylı olsun,

Doqqazı saylı olsun...

“Aban nəğmələri” silsiləsindən nümunə gətirdiyim yuxarıdakı misralarda da Su tanrısını rəhmə gətirməyin, könlünü almağın musiqili bir dildə ritmik notları açıq-aydın hiss olunur. “Xurcununda seli var” misrasında isə birbaşa qarın-buzun rəhmə gəlib yumşalması - əriməsi hesabına çaylara axıb töküləcəyi - torpaqların barını-bərəkətini artıracaq sel-su gətirəcəyi arzusu qabarıq görünür. “Hay verin Abana, pay verin Abana” misralarından isə çərşənbə sovqatı vasitəsilə təqlidi-magik hərəkətlər fonunda su ruhuna pay-hədiyyə verilməsi arzusu görünür.

Su ilə bağlı qədimdən gəlmə türkəçarələrə üz tutaq:

•Su çərşənbəsində övladı olmayan qadının başından qırxaçar camdan su töksən övladı olar.

•Su çərşənbəsində qorxan adamın başından üç dəfə sağdan, üç dəfə soldan su atsan qorxusu keçər.

•Ürəyi keçən adamın üzünə su çiləsən özünə gələr.

•Su çərşənbəsində qorxan adama qorxduğu yerdə su içirdərlər.

•Yel xəstəliyi olanı İstisuya apararlar.

Nümunə gətirilən inanc və türkəçarə üsullarına diqqət yetirdikdə, görünür ki, burada həm suyun mifik-magik təsir gücü, həm də real təsir gücü öz əksini tapıb. Bu, xalqımızın mifik dünyasında və gerçək təfəkküründə suyun təbii fakt olaraq nə qədər dərəcədə mühüm yer tutduğunun bir göstəricisidir. Mifik dünyamızda da, gerçək həyatımızda da su yaradılış ünsürü kimi müqəddəs sayılıb. Su çərşənbəsi isə mif və reallığın əlamətlərini ritual hadisə olaraq özündə yaşadır.