Tarixi-mədəni irsin qorunması: dəyərlərə münasibət və məsuliyyət
Bakı, 5 sentyabr, AZƏRTAC
Azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərində tarixi, mədəni, memorial və təbii məkanlara münasibət məsələsi getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Son dövrlərdə ayrı-ayrı ərazilərdə qaya və daş səthlər üzərində müxtəlif izlərin qoyulması kimi hallar göstərir ki, problem yalnız fərdi davranış məsələsi deyil. Tarixi və təbii mühitə bu cür müdaxilələr irsin qorunması baxımından ciddi yanaşma tələb edir və bəzi hallarda vandalizm xarakteri daşıyır.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA Tarix İnstitutunun Qarabağ müharibəsinin tarixi və Böyük Qayıdış hərəkatı şöbəsinin müdiri Ədalət Mustafayev deyib. O bildirib ki, Şuşada müşahidə olunan son hadisələr də bu problemin nümunələrindən biridir. Lakin məsələni yalnız Şuşa ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Qarabağın müxtəlif ərazilərində memarlıq abidələri, qəbiristanlıqlar, dini tikililər, arxeoloji sahələr, tarixi yaşayış məntəqələri, təbii landşaftlar, döyüşlərin izlərini daşıyan ərazilər və memorial məkanlar mövcuddur. Onların hər birinin qorunması fərqli yanaşma tələb etsə də, ortaq prinsip aydındır: bu məkanlar şəxsi iz qoymaq və ya özbaşına müdaxilə etmək üçün açıq sahələr deyil.
“Tarixi irsin qorunmasında mühüm prinsiplərdən biri autentikliyin saxlanılmasıdır. Hər hansı tarixi obyektin, daş səthin, abidənin və ya təbii landşaftın ilkin xüsusiyyətlərinin mümkün qədər qorunması gələcək nəsillərə ötürülən irsin keyfiyyətini müəyyən edir. Kiçik görünən bir yazı, cızıq və ya işarə tək halda əhəmiyyətsiz təsir bağışlaya bilər. Lakin bu davranış təkrarlanarsa, məkanın ilkin görünüşü dəyişir və onun tarixi dəyərinin qavranılması zəifləyir. Problemin həllini yalnız ictimai qınaqla məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Daha vacib olan isə problemlərin qarşısını əvvəlcədən almağa yönəlmiş sistemli və davamlı qoruma mexanizmlərinin yaradılmasıdır. İlk növbədə, Qarabağa və digər xüsusi qorunan ərazilərə səfər edən şəxslər üçün aydın davranış qaydalarının hazırlanması məqsədəuyğundur. Bu qaydalar sadə və anlaşıqlı formada təqdim edilməli, tarixi tikililərə, qaya və daş səthlərə, memorial məkanlara və təbii obyektlərə hər hansı fiziki müdaxilənin yolverilməz olduğu əvvəlcədən bildirilməlidir.
İkinci istiqamət maarifləndirmə ilə bağlıdır. Təkcə “yazmaq olmaz” və ya “toxunmaq qadağandır” kimi xəbərdarlıqlar hər zaman kifayət etmir. İnsan həmin məkanın nə üçün qorunduğunu və müdaxilənin hansı nəticələr yarada biləcəyini də bilməlidir. QR kodlardan, qısa rəqəmsal məlumatlardan, izahlı lövhələrdən və bələdçi materiallarından istifadə etməklə ziyarətçiyə konkret obyektin tarixi və mədəni əhəmiyyəti izah oluna bilər.
Üçüncü məsələ turizm və ekskursiya təşkilatçılarının məsuliyyətidir. Bələdçilərin proqramlarında yalnız tarixi məlumatların təqdim edilməsi deyil, davranış qaydalarının izahı da yer almalıdır. Məktəbli və tələbə qruplarının səfərlərində bu xüsusilə vacibdir. Tarixi ərazilərə səfər təkcə tanışlıq və müşahidə deyil, həm də irsə münasibət mədəniyyətinin formalaşdırılması vasitəsi olmalıdır.
Dördüncü istiqamət nəzarət və məsuliyyət mexanizmlərinin gücləndirilməsidir. Turist axınının daha intensiv olduğu yerlərdə müşahidə imkanlarının artırılması, mühafizə əməkdaşlarının preventiv müdaxiləsi və pozuntulara operativ reaksiya vacibdir. Qəsdən törədilən vandalizm halları ilə məlumatsızlıq nəticəsində baş verən pozuntular arasında fərq nəzərə alına bilər, lakin qorunan əraziyə müdaxilənin nəticəsiz qalması düzgün yanaşma deyil.
Artıq zədələnmiş səthlərin bərpası da ayrıca peşəkar yanaşma tələb edir. Daş, qaya və tarixi tikililər üzərində yazılmış boya və ya mürəkkəbin uyğun olmayan üsullarla silinməsi səthin özünə əlavə zərər verə bilər. Buna görə təmizləmə və bərpa işləri konservasiya və restavrasiya mütəxəssislərinin iştirakı ilə aparılmalıdır”, - deyə şöbə müdiri bildirib.
Ədalət Mustafayev əlavə edib ki, belə halların sistemli şəkildə qeydə alınması və təhlili faydalı olardı. Hansı ərazilərdə pozuntuların daha çox baş verdiyi, onların səbəbləri və xarakteri müəyyən edilərsə, mühafizə tədbirlərini də risklərə uyğun şəkildə planlaşdırmaq mümkündür. Böyük Qayıdış prosesi yalnız şəhər və kəndlərin fiziki bərpasından ibarət deyil. Azad edilmiş ərazilərdə yeni sosial həyatla yanaşı, həmin ərazilərin tarixi və mədəni dəyərlərinə münasibətin də müəyyən standartları formalaşmalıdır. Qarabağın müxtəlif rayonlarında yerləşən abidələrin, təbii ərazilərin, döyüş məkanlarının və memorial obyektlərin qorunması bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir.
Bölmənin digər xəbərləri
