Bakı, 2 may, AZƏRTAC

Görkəmli dövlət xadimi, Ümummilli Lider Heydər Əliyev Vətəninə və xalqına ruhən bağlı bir şəxsiyyət olub və bütün fəaliyyəti dövründə Azərbaycanın mədəniyyətinə, ədəbiyyatına, tarixinə böyük dəyər verib. Xüsusilə Ulu Öndər tarix elminə böyük maraq göstərib, Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində təhsil alıb.

Dahi rəhbər Heydər Əliyevin azərbaycançılıq məfkurəsinin ideoloji bazasının əsas sütunlarından birini məhz tarixi abidələrimiz təşkil edir desək yanılmarıq. Ona görə də müasir dövrdə Azərbaycanın hərtərəfli inkişafı fonunda tarixi abidələrin qorunması qarşıda duran mühüm vəzifələrdəndir. Ulu Öndərin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi bütün dövrlərdə maddi-mədəni irsimizin qorunması, tədqiqi və təbliği işi yüksək inkişaf səviyyəsinə çatıb.

Bu sözləri AZƏRTAC-a müsahibəsində Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin şöbə müdiri Nasir Quluzadə söyləyib. N.Quluzadə bildirib ki, Azərbaycanda arxeoloji tədqiqatların yüz ildən artıq tarixinin olmasına baxmayaraq bu sahədə inqilabi inkişafa məhz Heydər Əliyevin ölkəmizə rəhbərlik etdiyi dövrlərdə nail olunub. 1978-ci ildə Qəbələ Dövlət Tarix-Bədii Qoruğu yaradılıb. Qoruğun ərazisinə rayonun Qaraçay və Covurlu çayları arasındakı şimal-cənub istiqamətində uzanan yüksək yaylalar daxildir. Eramızdan əvvəl IV əsrdən eramızın V əsrinədək 900 il Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş qədim Qəbələ şəhərinin mərkəzinin qalıqlarının olduğu bu ərazi arxeoloji tədqiqatların aparılması baxımından, mədəniyyət və turizmin inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ümumilikdə 420 hektar ərazini əhatə edən Qoruq 3 tarixi məkandan - Antik şəhər yeri, Səlbir və Qala ərazilərindən ibarətdir.

Xalqımızın qədim tarixinin arxeoloji tədqiqinə xüsusi diqqət yetirilib, regionlarda arxeoloji qazıntı işlərinin fəaliyyətinin daha da yaxşılaşdırılması üçün müvafiq bazalar yaradılıb. Ulu Öndər rayonlara səfərləri zamanı tarixi abidələrin qorunması və arxeoloji qazıntı işləri ilə şəxsən maraqlanıb, qədim tariximizin yadigarları olan abidələrimizin tədqiqinin və təbliğinin zəruriliyini bildirib. Onun belə səfərlərindən biri də arxeoloq Rəşid Göyüşovun tədqiqat apardığı qədim Şabran ərazisindəki “Qala” adlanan yerə olub. Arxeologiya elmini və arxeoloji abidələrimizi yüksək dəyərləndirən Heydər Əliyev 1983-cü il sentyabrın 6-da Şabranda olarkən həmin qazıntı yerinə baxıb.

Arxeoloq alimlərimizin apardıqları tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycanın dünyada ən qədim insan məskənlərindən və sivilizasiya mərkəzlərindən biri olması elmi əsaslarla sübuta yetirilib. Həmin dövrdə respublikamızın bütün bölgələrində arxeoloji ekspedisiyalar fəaliyyət göstərib, xalqımızın maddi-mədəni irsinə dair yüz minlərlə qədim nümunələr - arxeoloji materiallar toplanıb. Böyük şəhərlərlə yanaşı, Azərbaycanın demək olar ki, bütün rayonlarında tarix-diyarşünaslıq muzeyləri yaradılıb, qədim və yaxın tariximizin ən nəfis nümunələri həmin muzeylərə toplanıb və qorunub.

Azərbaycanın tarixi, memarlıq və arxeoloji abidələrinin tədqiqini və təbliğini yaxşılaşdırmaq məqsədilə hələ sovet dövründə Azərbaycana rəhbərlik etmiş Heydər Əliyevin tapşırığı əsasında respublikada şəhərsalma, memarlıq və arxeoloji abidələrin qorunması, bərpası və istifadəsinin yaxşılaşdırılması ilə bağlı müvafiq qərar qəbul olunub. Həmin qərara uyğun olaraq Azərbaycanın paleolit, mezolit, neolit, eneolit, tunc, dəmir, antik və orta əsr arxeologiyasına aid 100-ə yaxın kitab və kitabça çap olunaraq, həm ölkə daxilində, həm də xarici mütəxəssislərə göndərilib. Eyni zamanda, 1981-ci ildə Azərbaycan, rus, ingilis və fransız dillərində “Azıx mağarası” adlı kitabça nəşr olunaraq elmi ictimaiyyətə çatdırılıb.

Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra da tarixi abidələrimizə və onların qorunması məsələlərinə diqqət göstərilib. Belə ki, Heydər Əliyevin ölkəmizdə siyasi rəhbərliyə qayıdışından sonra tarixi abidələrin mühafizəsinin hüquqi bazası yaradılıb. Dahi rəhbər “Çıraqqala” tarixi abidələr kompleksinin yaradılması və qorunması, “Şabran şəhəri” tarix və mədəniyyət abidəsinin və digər memarlıq və tarixi abidələrimizin qorunması ilə bağlı sərəncamlar imzalayıb.

Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi 70-80-ci illərdə respublikanın hər yerində olduğu kimi, Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində də qədim tariximizin, maddi-mədəni irsimizin öyrənilməsinə və qorunmasına böyük diqqət yetirilib. Naxçıvanda ən iri miqyaslı arxeoloji qazıntı işləri, çoxsaylı abidələrin qeydiyyata alınması, maddi mədəniyyət qalıqlarının toplanması və geniş ictimaiyyətə təbliğ edilməsi üçün tarix-diyarşünaslıq muzeylərinin yaradılması məhz Heydər Əliyevin diqqət və qayğısı sayəsində həyata keçirilib. Xalqımızın maddi mədəni irsinin öyrənilməsinin zəruriliyini önə çəkən Heydər Əliyev Azərbaycanın qədim tarixinin araşdırılmasında Naxçıvan abidələrinin müstəsna əhəmiyyətini nəzərə alaraq 2001-ci ildə muxtar respublikaya geniş tərkibli arxeoloji ekspedisiyanın ezam edilməsi barədə göstəriş verdi. Arxeoloq Nəcəf Müseyiblinin rəhbərlik etdiyi “Naxçıvan-Gəmiqaya” arxeoloji ekspedisiyası yaradıldı. İki il fəaliyyət göstərən bu ekspedisiya Gəmiqaya dağının yamaclarındakı abidələr kompleksini - tunc dövrünə aid qayaüstü rəsmləri, qəbir abidələrini və yurd yerlərini tədqiq edib. Burada 1500-ə qədər qayaüstü təsvir qeydə alınıb, həmin abidələrdə arxeoloji qazıntı işləri aparılıb. Ulu Öndər 2002-ci il avqustun 15-də Naxçıvan Ali Məclisinin iclas salonunda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının nümayəndə heyətinin, tanınmış alimlər, ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirdiyi müşavirədə Azərbaycanın, eləcə də onun ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının tarixi, mədəniyyəti, ədəbiyyatının yenidən dərindən öyrənilməsi və onlar haqqında elmi əsərlərin, kitabların və başqa nəşrlərin hazırlanmasına böyük ehtiyac olmasını xüsusi vurğulayıb, bu istiqamətdə araşdırmaların aparılmasını tarixçi alimlər qarşısında əsas vəzifə kimi qoymuşdu.

“Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi xəttini qətiyyətlə davam etdirən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev bütün sahələrə olduğu kimi, tarixi abidələrimizin qorunmasına daim xüsusi qayğı göstərir, bu məsələ ilə əlaqədar mühüm qərarlar qəbul olunub. 2008-ci ilin fevralın 5-də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı “Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu tərəfindən 2008-2009-cu illərdə aparılması nəzərdə tutulan arxeoloji ekspedisiyaların maliyyələşdirilməsi ilə bağlı əlavə tədbirlər haqqında” Sərəncam Azərbaycan arxeologiya elminin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını qoyub. Həmin Sərəncama əsasən, 2008-2009-cu illərdə arxeoloji ekspedisiyaların maliyyələşdirilməsi ilə bağlı xüsusi vəsait ayrılıb, bu da arxeoloji ekspedisiyaların fəaliyyətini xeyli gücləndirib. 2012-ci ildə arxeoloji araşdırmalarla bağlı Prezident iki sərəncam imzalayıb. Onlardan biri Tovuz rayonundakı Neolit dövrünə aid “Göytəpə” abidəsində geniş tədqiqatların aparılmasını və orada arxeoparkın yaradılmasını, ikincisi isə 2012-2014-cü illərdə respublika ərazisində arxeoloji araşdırmaların aparılması üçün məqsədyönlü vəsaitin ayrılmasını nəzərdə tutur. Bu sərəncamlar arxeoloji abidələrimizin tədqiqinə göstərilən ən böyük diqqət və qayğının parlaq təzahürü olmaqla yanaşı, qədim tariximizin daha dərindən öyrənilməsi üçün arxeoloq alimlər qarşısında mühüm vəzifələr qoyub. Sərəncamların icrası ilə əlaqədar olaraq Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun (indiki Arxeologiya. Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutu) 40-a yaxın ekspedisiyası respublikamızın bütün bölgələrində genişmiqyaslı arxeoloji qazıntı işləri aparıb. Bunlardan 8 ekspedisiya yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindəki abidələrdə tədqiqat işlərini həyata keçirib. Bu ekspedisiyalar AMEA Naxçıvan Bölməsinin mütəxəssisləri ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində çalışıb, eyni zamanda, Şərur rayonundakı Ovçular təpəsi və Oğlanqala abidələrində Fransa və ABŞ alimlərinin də daxil olduğu beynəlxalq ekspedisiyalarda fəaliyyət göstəriblər”,- deyə N.Quluzadə bildirib.

Alim qeyd edib ki, ölkəmizdə aparılmış arxeoloji qazıntılar və tədqiqatlar bu sahədə mühüm elmi nəticələrin əldə olunmasına geniş imkan yaradıb.

Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyevanın maddi-mədəni irsimizin mühafizəsi, təbliği istiqamətində xidmətləri əvəzsizdir. Məhz Mehriban xanım Əliyevanın fəaliyyəti sayəsində tarixi və elmi əhəmiyyətinə görə dünyada analoqu olmayan Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Heydər Əliyev Fondunun həyata keçirdiyi layihələr əsasında “Qala” tarix-etnoqrafiya və Atəşgah tarix memarlıq qoruqlarında maddi-mədəni irsimizin sərgilənməsi, ölkə və xarici turizm məqsədi ilə istifadəsi üçün ən müasir tələblərə cavab verən infrastruktur yaradılıb.