Bakı, 6 iyul, AZƏRTAC

Rəqəmsallaşmanın sürətləndiyi müasir dövrdə uşaqların informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Təsadüfi deyil ki, ötən ay “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa dəyişikliklər edilməsinə dair ictimai müzakirə keçirilib. AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun rəqəmsal inkişaf və süni intellekt üzrə direktor müavini fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Məhəmməd Cəbrayılov AZƏRTAC-a müsahibəsində yeni hüquqi mexanizmlər, süni intellekt texnologiyalarının yaratdığı imkan və risklər, sosial şəbəkələrdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin olunması, bu dəyişikliklərin ölkənin informasiya təhlükəsizliyi və rəqəmsal suverenliyinə töhfəsi barədə danışıb. Onunla müsahibəni təqdim edirik.

– “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” Qanuna dəyişikliklər edilməsini necə qiymətləndirirsiniz?

–Müasir çağırışlara, təhdidlərə cavab vermək dövlətin prioritet istiqamətləridir. Rəqəmsal İnkişaf Şuranın yaradılması bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardan biridir. Amma görüləsi iş də çoxdur. Yəni rəqəmsal inkişaf, ona uyğunlaşmaq, dövrün tələblərinə cavab vermək üçün qanunlar qəbul olunmalıdır. Lakin qanunların qəbul olunması ilə məsələ bitmir. Qanunlar yenilənməlidir. Ölkə üçün, uşaqların dünyagörüşü üçün, həyatı üçün, gələcəyi üçün təhlükə yaradan risklərin aradan qaldırılması məqsədilə qanunlara yeni dəyişikliklər tələb olunur. Bu, həmişə inkişaf edən bir prosesdir. Bugünkü qərarlar müəyyən mənada həm də rəqəmsal suverenliyə verilən bir cavabdır.

– Rəqəmsal mühitdə uşaqların qarşılaşdığı əsas təhlükələr hansılardır?

–Zərərli videolara baxmaq, kiberbullinq, zərərli oyunlar oynamaq, “YouTube, “TikTok”, “Instagram” səhifələrində uşaqların yaşına və dünyagörüşünə uyğun olmayan videolara baxmaq əsas təhlükələrdən hesab olunur. Əgər bu risklərin və təhlükələrin qarşısı alınmasa, uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasında və gələcək həyata baxışlarında ciddi problemlər yarana bilər. Bu təhlükələr tibbi baxımdan da problemlər yaradır. Uşaqlarda telefondan asılılıq yaranması deyilən risklər mövcuddur. Telefondan asılılıq, zərərli videolara, həmçinin yaşa uyğun gəlməyən videolara baxmaq – bütün bunlar uşaqların psixikasında, onların dünyagörüşündə müəyyən fəsadlara yol açır.

– Sosial şəbəkələrdə uşaqlara təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün hansı mexanizmlərdən istifadə etmək lazımdır?

–Dünya təcrübəsinə nəzər saldıqda görürük ki, Avropa İttifaqı ölkələrində, Böyük Britaniyada, Avstraliyada bu sahədə müxtəlif hüquqi və texnoloji modellər tətbiq edilir. Bu modellərin əsas məqsədi uşaqların zərərli məzmuna və yaşlarına uyğun olmayan platformalara çıxışını məhdudlaşdırmaqdır.

Bu istiqamətdə vacib mexanizmlərdən biri effektiv qanunvericiliyin formalaşdırılmasıdır. Rəqəmsal mühit daim dəyişdiyi üçün qanunlar da mütəmadi olaraq yenilənməli, təkmilləşdirilməli və yeni risklərə uyğunlaşdırılmalıdır.

Digər mühüm istiqamət qlobal rəqəmsal platformalarla əməkdaşlıqdır. Dövlətlər platformalara fəaliyyət üçün icazə verərkən onlardan uşaqlar üçün təhlükə yaradan videoların və digər zərərli məzmunun bloklanmasını, eləcə də təhlükəsizlik standartlarına əməl edilməsini tələb etməlidirlər. Qlobal platformaların fəaliyyətinə tam nəzarət etmək çətin olsa da, beynəlxalq əməkdaşlıq və platformalar qarşısında konkret öhdəliklərin qoyulması bu sahədə mühüm rol oynayır.

Valideyn nəzarəti də əsas mexanizmlərdən biridir. Valideynlər uşaqların istifadə etdiyi cihazlara və sosial şəbəkələrdəki fəaliyyətinə nəzarət etmək imkanına malik olmalı, bunun üçün nəzarət alətlərindən istifadə etməlidirlər. Bu, uşaqların zərərli məzmunla qarşılaşma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Bununla yanaşı, məktəblərdə rəqəmsal təhlükəsizlik və media savadlılığı ilə bağlı maarifləndirici tədbirlərin keçirilməsi vacibdir. Uşaqlar internetdən təhlükəsiz istifadə qaydaları, sosial şəbəkələrdə qarşılaşa biləcəkləri risklər və şəxsi məlumatların qorunması barədə məlumatlandırılmalıdırlar.

Nəticə etibarilə, sosial şəbəkələrdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kompleks yanaşma tələb edir. Bu prosesdə dövlət, qlobal rəqəmsal platformalar, valideynlər və məktəblər birgə məsuliyyət daşıyır. Effektiv qanunvericilik, beynəlxalq əməkdaşlıq, platformaların məsuliyyətinin artırılması, valideyn nəzarəti və maarifləndirmə tədbirləri birlikdə tətbiq olunduqda uşaqlar üçün daha təhlükəsiz rəqəmsal mühit formalaşdırmaq mümkündür.

– Süni intellekt və texnologiyalar uşaqların informasiya təhlükəsizliyinə necə təsir göstərir?

–Süni intellekt texnologiyaları – burada həm fürsətlər, həm də böyük imkanlar açılır. Biz uşaqları süni intellekt texnologiyalarından tam kənarlaşdıra bilmərik. Bunun müəyyən mənfi təsirləri də var. Əgər nəzərə alsaq ki, bu gün texnosivilizasiya dövrünü yaşayırıq və rəqəmsal çağa qədəm qoymuşuq, belə bir dövrdə onlardan kənar qalmaq və ya onu məhdudlaşdırmaq, uyğun variantlar və nəzarət modelləri taparaq uşaqların süni intellektdən bugünkü ehtiyaclarının ödənilməsi üçün istifadə etmələrini təmin etməkdən daha zərərli olar. Daha çox bilik əldə etmək, informasiya almaq, eyni zamanda, dərslərində və müəyyən çalışmalarında qarşılarına çıxan sualları süni intellektə verib dərhal cavab almaq imkanları var. Düşünürəm ki, bu məsələdə həm risklər var, həm də fürsətlər var.

–Qanunda dəyişikliklər Azərbaycanın informasiya təhlükəsizliyi siyasətində hansı töhfəni verəcək?

–İlk növbədə, rəqəmsal suverenlik tərəfdən baxmaq lazımdır. Bu, çox vacib məsələdir. Biz suverenlik anlayışının o klassik mənada, yəni sərhədlərlə, coğrafi və fiziki məsələlərlə bağlı olduğunu bilirik. Amma rəqəmsal suverenlik daha çox rəqəmsal platformalar üzərindən gələn, o təhlükələrin qarşısının alınması və rəqəmsal təhlükəsizliyin təmin olunması ilə bağlıdır. Düşünürəm ki, rəqəmsal təhlükəsizliyin təmin olunmasında rəqəmsal suverenlik üçün təhdid yaradan kontentlərin – manipulyasiya, dezinformasiya, müəyyən xarici təsirlərin və təzyiqlərin – qarşısı alınmış olar. Bunun üçün data mərkəzlərinin qurulması lazımdır və rəqəmsal infrastruktur qurulmalıdır. İyunun 29-da Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası keçirildi və müvafiq qərarlar qəbul olundu, tövsiyələr verildi. Azərbaycan dövrün tələblərinə və çağırışlarına cavab vermək üçün bu məsələni daim dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi diqqətdə saxlayır.

Azərbaycanın ABŞ və Çinlə süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq əlaqələri var. Bu əməkdaşlıq göstərir ki, dövlətimiz süni intellekt və rəqəmsal inkişaf sahəsində dünyada baş verən yenilikləri və inkişaf meyillərini nəzərə alır, onlara uyğun addımlar atır.