Via dei Fori İmperialı küçəsindəki xəritələrin erməni etnosuna nə dəxli var?
Bakı, 25 aprel (AZƏRTAC). Eduard Şarmazanovun Reqnum informasiya agentliyinin səhifələrində dərc edilmiş bəyanatı, onun öz təbirincə desək, absurd və tarixi əsaslardan məhrum olan bir cəfəngiyyatdır. O, öz bəyanatında deyir ki, guya hələ Ksenofont, Ptolemey, Xorenatsi, Strabon və Polibi kimi mütəfəkkirlər “Ermənistan yaylası” barədə yazmışlar. Bu mövzuda danışmaq istəyən adam əvvəlcə zəhmət çəkib ilk mənbələri oxumalıdır. Əgər Şarmazanov belə etsəydi, həmin müəlliflərin heç birində “Ermənistan yaylası” ifadəsinə rast gəlməzdi, çünki bu ifadə yalnız XIX əsrdə dövriyyəyə daxil edilmişdir. XIX əsrə qədər yalnız coğrafi Ermənistan mövcud olmuşdur, o isə daha geniş bir ərazinin - İran yaylasının tərkib hissəsi idi. Cənubi Qafqaz Rusiyaya birləşəndən, etnik haylar buraya köçürüləndən və Sankt-Peterburq tərəfindən İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərində tamamilə süni “Ermənistan vilayəti” deyilən bir ərazi vahidi yaradılandan sonra ruslar və ermənilər İran yaylasının coğrafi Ermənistanı əhatə edən hissəsini “Ermənistan yaylası” adlandırmağa başlamışlar. Lakin XIX əsrə qədər heç bir mənbədə “Ermənistan yaylası” adına rast gəlmək mümkün deyildir. Antik müəlliflər yayla barədə deyil, Ermənistan barədə yazmışlar, özü də həmin ad yalnız coğrafi məna daşımışdır, vəssalam.
Şarmazanov daha sonra Romadakı Via dei Fori İmperialı küçəsində divardakı xəritələrdə Ermənistanın adının çəkilməsindən danışır. Bu, erməni təbliğatının uğursuz, lakin bununla belə çox tez-tez və geniş istifadə etdiyi bəhanələrdən biridir. Bu cür xəritələrin sayı dörddür. Onların internet ünvanları aşağıdakı kimidir:
Ermənilər həmin xəritələrdən ən sonuncusunu, sayca dördüncüsünü “bizim eranın I əsrinin xəritəsi” adlandırır və iddia edirlər ki, guya bu xəritə I əsrdə yaradılmışdır. Lakin həmin xəritənin o qədim dövrdə heç cür yaradıla bilməyəcəyini başa düşmək üçün elə həmin divarda göstərilən xəritənin fotoşəklinə (http://www.girls.am/wp-content/uploads/Roma-Via_dei_fori_imperiali-600x512.jpg) baxmaq kifayətdir. Xəritələr coğrafi konturlar baxımından o qədər müfəssəl və dəqiqdirlər ki, onların bizim zəmanədə yaradılmasına əsla şübhə qalmır. Sonradan bu və ya digər tarixi dövrlərdə Roma imperiyasının tərkibinə daxil olmuş vilayətlərin adlarını həmin xəritəyə əlavə etmiş və yeri gəlmişkən, bu adları da səhv yazmışlar.
Məsələn, bizim eranın I əsrində romalılar haradan biləydilər ki, Ladoqa və Oneqa gölləri mövcuddur. Halbuki sözügedən xəritələrdə bu göllərin yerləri kifayət qədər dəqiq göstərilmişdir. Bundan xeyli sonra yaradılmış, müəllifləri yenə də romalılar olan xəritələrdə adaların və qitələrin konturları təqribidir. İndi isə birdən-birə iddia edirlər ki, birinci əsrdə az qala peyk vasitəsilə çəkilmiş fotoşəkil kimi dəqiq xəritələr olmuşdur. Müqayisə üçün həmin şarmazanovlara məsləhətimiz budur ki, elə həmin romalıların çəkdiyi IV əsrə aid xəritə ilə (http://www.mariamilani.com/rome_maps/ancient_roman_map.htm) tanış olsunlar. Onda topoqrafik fərqi görərlər. Romanın Via dei Fori İmperialı küçəsindəki xəritə isə (həvəskarlar tərəfindən internetdə yerləşdirilən çoxsaylı xəritələr kimi) müasirlərimiz tərəfindən yaradılmış və həmin uzaq dövrə həsr edilmişdir.
İkincisi, xəritədə vilayətlərin adlarında müəyyən səhvlərə yol verilmişdir. Coğrafi Ermənistan həmin xəritədə “Ermənistan” yazılan yerdən bir qədər cənub-qərbdə yerləşir. Bu məsələni siyasiləşdirmək azarına tutulmuş, əsasən erməni mənşəli coğrafiyaçıların iddialarına rəğmən, kiçik Qafqaz Ermənistan yaylasının tərkib hissəsi deyildir və onu ayrıca bir dağlıq vilayət kimi göstərmək qəbul edilmişdir. Dörd xəritənin hər birində ağ rənglə işarə edilmiş ərazilər müxtəlif dövrlərdə Roma imperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Düzdür, həmin xəritədə Azərbaycan (Atropatena) və Qafqaz Albaniyası göstərilməmişdir. Lakin bu o deməkdirmi ki, həmin dövlətlər təbiətdə mövcud olmamış və bu yerlərdə boşluq olmuşdur? Xəritədə Böyük Səhra, Baltik Dənizi, Krım və Manqışlaq yarımadasının da adına rast gəlmirik. Lakin bu, erməni siyasətçilərinin (elə qondarma erməni alimlərinin də) tez-tez yol verdikləri siyasi xarakterli səfeh nəticələr çıxarmaq əsla yolverilməzdir. Yeri gəlmişkən, coğrafi Ermənistan yaylasından fərqli olaraq istər Atropatena, istərsə də Qafqaz Albaniyası Roma imperiyasının tərkibinə daxil olmamış və öz tarixlərinin çox hissəsində müstəqil dövlətlər olmuşlar. Ola bilsin ki, onların həmin xəritədə göstərilməməsinin bir səbəbi də elə bundan ibarətdir.
Üçüncüsü, Şarmazanovun haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi “ermənilər” barədə deyil, Ermənistan barədə söhbət açan, onun istinad etdiyi antik müəlliflər kimi bu dörd xəritədə də “Armenians” deyil, “Armenia” yazılmışdır. Halbuki Alp, Pireney, Apenin, Himalay kimi coğrafi obyektlər nə qədər mövcuddursa, coğrafi Ermənistan da bir o qədər, yəni həmişə mövcud olmuşdur. Lakin bir sual çıxır: bir-birini öz aralarında hay, camaat içində isə erməni adlandıran müasir erməni etnosunun və Şarmazanovun soydaşlarının buraya nə dəxli vardır!? Strabon da Arsaxın az bir müddətdə onu fəth etmiş erməni çarlığının tərkibinə daxil olması barədə yazmış, lakin Arsaxın etnik tərkibi barədə bircə kəlmə də yazmamışdır. Əvəzində bir sıra başqa müəlliflər, o cümlədən erməni müəllifləri yazmışlar. Və onlar hamısı göstərirdilər ki, Arsax, Paytakaran, Utik, Sünik, Qandzak, Partav sakinləri alban qəbilələri olmuşlar. Onların etnik haylarla heç bir əlaqəsi olmamış, lakin Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak etmiş və onunla qaynayıb-qarışmışlar. Bundan əlavə, Strabon Arsaxın Ermənistanın tərkibinə daxil olmasını yalnız ona görə yazmışdır ki, o özü həmin hadisənin müasiri olmuşdur. Əgər Strabon bu hadisədən bir əsr əvvəl, yəni Ermənistanın hələ müstəqil olduğu dövrdə, yaxud bir əsr sonra, yəni Ermənistanın yenidən vassal asılılığı vəziyyətinə düşdüyü dövrdə doğulmuş olsaydı, bu barədə yazmazdı. Bunu akademik Ramiz Mehdiyev özünün “Gorus-2010: absurd teatrı mövsümü” kitabında qeyd edir. Ermənistan çarlığının mövcud olduğu qısa müddətdə onun tərkibinə başqa xalqların məskunlaşdığı bir sıra başqa ərazilər də daxil idi. Elə həmin Strabon özünün “Coğrafiya” əsərində qeyd edir ki, Ermənistan başqa xalqların torpaqlarını tutmağa meyilli olmuşdur. Məgər işğal edilmiş torpaqlar dərhal əzəli hay torpağı olurdu? Əgər belədirsə, onda Avrasiyanın yarısını fəth etmiş və Avropaya gedib çıxmış monqollar nə etsinlər? Belə çıxır ki, Batı xan Moskvanı fəth etmişdirsə, Moskva “əzəli monqol torpağı”, ruslar isə “köçəri gəlmələrdir”?
Yeri gəlmişkən, Roma küçəsindəki həmin xəritələr müxtəlif dövrlərdə Roma imperiyasının sərhədlərini göstərir. Görəsən, əgər sabah italyanlar Şarmazanovun dediyi xəritələrə istinad edərək özlərini elə həmin Ermənistanın yerli xalqı elan etsələr, necə olar?
Bəzi erməni forumlarının və internet saytlarının iştirakçılarının ağzı o qədər “qızışmışdır” ki, onlar həmin dörd xəritədə göstərilən coğrafi əraziləri “dövlətlər” adlandırmağa başlamışlar - nə az, nə də çox. Məsələn, belə saytlardan birində müəlliflər yazırlar: “Azərbaycanlılar qədim xəritələrdə yenə öz dövlətini tapa bilmədilər və qanları qaraldı. Bu dəfə Romadakı Kolizeyə doğru gedən Fori-imperiali küçəsinin divarlarında qurulmuş xəritələrdən söhbət gedir. Həmin xəritələrdə italyanlara hələ antik dövrdən, Roma imperiyası, Troya dövründən məlum olan, tarixi xəritələrə, sənədlərə və müxtəlif dövrlərdə baş vermiş hadisələri təsvir edən qədim tarixçilərin salnamələrinə əsaslanan dövlətlər (!) göstərilmişdir. Məntiqə uyğun haldır ki, müasir Türkiyə və Azərbaycan ərazisini başdan-başa əhatə edən Böyük Ermənistan da Qədim Dünya Tarixində öz yerini tutmuşdur. Bu, həmin xəritələrdə də göstərilmişdir. Köçəri türk qəbilələri Zaqafqaziyaya xeyli sonra gələcəklər. Və milli identiklik əldə etmələri xeyli sonra baş verəcəkdir”. (http://turqeri-maman.ucoz.com/news/ishhem_armeniju_i_azerbajdzhan_na_antichnykh_kartakh/2011-04-06-211).
Görünür, həmin müəlliflər bir qədər xəcalət çəkirlər, yoxsa yazardılar ki, köçəri hay qəbilələri Frakiyadan Friqiyaya, Friqiyadan isə coğrafi Ermənistana köçəcək, orada bir müddət oturaqlaşacaq və həmin ərazinin adına görə özlərini “ermənilər” adlandıracaqlar. Lakin əslində biz öz oxucularımızın diqqətini buna cəlb etmək istəmirik. Əsas məsələ odur ki, Roma küçəsindəki 4 xəritədə müxtəlif ərazilərin adlarını hay müəlliflər “dövlətlər” adlandırır, bununla da həmin ərazilərin statusunu coğrafi müstəvidən siyasi müstəviyə keçirməyə çalışırlar. Elə isə gəlin baxaq, görək müasir italyanların hələ antik Roma və Troya dövründən tanıdığı “dövlətlər” arasında Ermənistandan başqa hansı dövlətlər olmuşdur. Buyurun, tanış olun: Qafqazda “Cavcaso” dövləti. Belə bir dövlət haqqında kimsə eşidibmi? Bəs kiçik Asiyada “Asia Minore” necə? Bəlkə “Africa Proconsolari”, “Mavritania”, “Tingitana”, Avropada “Norico”, “Pannonia” haqqında nə isə bilirsiniz? Axı, Romadakı həmin dörd xəritədə bu adda dövlətlər də göstərilmişdir. Özünüzü əziyyətə salmayın - xəritələrdə dövlətlər deyil, yalnız ərazinin coğrafi adları göstərilmişdir.
Səmimi etiraf edirik: biz Romadakı Via dei Fori İmperialı küçəsində asılmış bu başabəla xəritələr məsələsinin öyrənilməsi ilə ciddi məşğul olana qədər həmin xəritələr barədə heç nə bilmirdik, hətta onların mövcud olmasını da bilmirdik. Erməni KİV-ləri həmin xəritələrə həddən artıq təmtəraqla istinad edirlər. Ona görə biz əvvəlcə düşündük ki, bəlkə bunlar həqiqətən qazıntılar və ya başqa bir axtarış zamanı aşkar edilmiş qədim xəritələr, ola bilsin ki, Herodotun və ya Strabonun öz əli ilə tərtib etdiyi xəritələrdir. Onlara əl ilə toxunmaq və ya fotoşəklini çəkmək də qorxuludur: Allah eləməsin, fotokameranın işığının təsirindən bu xəritələr ovulub tökülə bilər. Bu məsələ bizə o qədər maraqlı göründü ki, biz həmin xəritələrin əslində nədən ibarət olduğunu aydınlaşdırmaq qərarına gəldik. Bəlkə bunlar həqiqətən erməni miflərinin düzgün olmasını sübut edəcəklər?
Lakin məlum oldu ki, bundan bayağı və bundan gülməli heç nə ola bilməzmiş. Əslində bunlar bizim müasirlərimiz tərəfindən tərtib edilmiş və hətta bəzi yerləri səhv olan adi xəritələrdir. Belə “dəlillər”i milyonlarla tapmaq olar. YouTube, Facebook saytlarında, bloqlarda, hətta tərtib olunmasında və redaktə edilməsinə hər birimizin iştirak edə biləcəyi Vikipediya kitablarında da buna oxşar qondarma dəlillərin sayı-hesabı yoxdur. Onlara münasibət də elədir. Haylar neytral İtaliya paytaxtındakı bir küçədə üzərində “Ermənistan” sözü olan dörd xəritəyə istinad etdikləri kimi neytral Beyrutda daş kitabə üzərində oyulmuş “Dənizdən-dənizə Ermənistan” xəritəsinə də eyni qaydada istinad etmək mümkündür. Bu, onların öz işidir, lakin ciddi tarixçilər üçün bu xəritələr heç nəyə, o cümlədən həmin dövrlərdə coğrafi Ermənistanda eyni adlı, sakinləri yalnız hay etnosu olan siyasi qurumun mövcud olmasına əsla dəlalət etmir. Şarmazanovlar bu növ nəticələri elmi dairələrdə deyil, yalnız öz aralarında və onların idarə etdiyi Reqnum agentliyinin saytlarında üzə çıxara bilərlər.
Nəhayət, Şarmazanovun qürurla bəhs etdiyi “Ermənistan” Parfiya dövləti və Parfiya sülalələri tərəfindən idarə edilirdi. Etnik hayların bu fakta heç bir aidiyyəti olmamışdır. Bunu hətta “erməni tarixinin atası” Movses Xorenatsi də qeyd etmişdir. Elə həmin Xorenatsi təsdiq edir ki, hətta bugünkü hayların fəxr etdiyi, Ermənistan çarlığını yaratmaqla “Ermənistan” terminini qısa müddətə coğrafi müstəvidən siyasi müstəviyə keçirmiş çar Tiqran da Parfiya sülaləsindən olmuşdur. Ümumiyyətlə, Şarmazanov bunu bilməli idi. Lakin etnik haylar “Ermənistan” deyilən ərazidə və xüsusən haylara yad olan başqa xalqların geniş ərazilərini qısa müddətə öz tərkibinə daxil etmiş Ermənistan çarlığında da əhalinin əksəriyyətini təşkil etməmişlər - hətta bu qısa tarixi dövrdə belə.
Bu dövlətin “Ermənistan” adlanması onun “erməni” deyilən xalq tərəfindən məskunlaşması və idarə edilməsi ilə deyil, yalnız onunla əlaqədar idi ki, o, Ermənistanda yerləşirdi. Amerikanın məhz bu cür adlanması onun sakinlərinin amerikalılar olması ilə bağlı deyil, əksinədir. İspanlar, portuqaliyalılar, ingilislər, irlandiyalılar, italyanlar, almanlar, fransızlar gəmilərə minib Yeni dünyaya yola düşəndə həmin gəmilər sahilə yan alarkən hələ “amerikalılar” deyildi, Friqiyadan zəngin Urartu dövlətinə köçən haylar da “ermənilər” olmamışdır.
Srağagünkü haylar dünən “erməni” olmuşlar, bu gün isə özlərini artıq “qarabağlı” yaxud “arsaxlı” adlandırırlar, belə getsə sabah gürcüstanda “cavax xalqı” da yaranacaqdır. Amma elə şey yoxdur! Siz hay olmusunuz və hay kimi də qalacaqsınız. Siz heç vaxt dövlət olmayan yerdə dövlət yaratmağa və sizin özünüzə çox oxşayan “yeni” xalqlar törətməyə nail olmayacaqsınız. Dünya tarixində, dünya etnoqrafiyasında bir “Ermənistan Respublikası” və bir “erməni xalqı” artıqlaması ilə bəsdir.
Bölmənin digər xəbərləri
