Bakı, 13 aprel (AZƏRTAC). Son illər Azərbaycanda yeni qaz yataqları kəşf edilmişdir. “Şahdəniz-1”, “Şahdəniz-2” strukturları ilə yanaşı, ötən il aşkarlanan “Ümid” yatağı da ölkəmizin qaz potensialına əlavə güc qatmışdır. Əldə olunmuş geofiziki məlumatların və süxur nümunələrinin təhlilinin nəticələrinə əsasən, burada 200 milyard kubmetr qaz, 30-40 milyon ton kondensat ehtiyatı vardır. Eyni zamanda, perspektiv “Babək” yatağının ehtiyatlarının “Ümid”dən iki dəfə böyük olacağı proqnozlaşdırılır.

Ölkəmizin enerji ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsinin xüsusi diqqətdə saxlandığını nəzərə alsaq, Avropa ölkələrinin önəm verdiyi “Nabukko” layihəsi öz əhəmiyyəti və ölçüsü ilə bu ehtiyatlara daha çox cavab verir. Ancaq belə beynəlxalq layihələrin həyata keçirilməsində kommersiya məsələlərini də unutmaq olmaz. Əslində müəyyən maliyyə mənbələrindən bu layihənin həyata keçirilməsinə resursların ayrılması, belə demək mümkünsə, daha çox arzu edilir.

İllik tutumu 31 milyard kubmetr olacaq “Nabukko”nun inşası 2009-cu ilin iyulunda Ankarada imzalanan hökumətlərarası razılaşma ilə dəstəklənməkdədir və bu razılaşma 2059-cu ilədək qüvvədədir. “Nabukko” Türkiyənin BOTAŞ, Bolqarıstanın “Bulgargaz”, Rumıniyanın “Transgaz”, Macarıstanın MOL, Avstriyanın OMV və Almaniyanın RWE şirkətlərinin pay sahibi olduqları Nabucco Gas Pipeline International şirkəti (NIC) tərəfindən icra edilməkdədir. Bu şirkətlər NIC-də bərabər paya sahibdir, qərarlar isə yekdil səslə qəbul olunur. “Nabukko” boru kəmərinin keçdiyi ölkələrdə tikinti işlərinin qanunlara uyğun və məhsuldar icra edilə bilməsi məqsədi ilə NIC tərəfindən hər ölkədə bir milli “Nabukko” şirkəti yaradılacaq və bütün bu tələblər o şirkətlər tərəfindən qiymətləndiriləcəkdir. Bu şirkətlər hələ ki, yaradılma mərhələsindədir.

Boru xəttinin inşası üçün nəzərdə tutulan məbləğin əsasən maliyyə qurumlarından ayrılması planlaşdırılır - 30 faiz Nabucco Gas Pipeline International şirkəti, 70 faiz isə digər maliyyə mənbələrindən götürüləcəkdir. Ümumiyyətlə isə, 7,9 milyard avroya başa gəlməsi planlaşdırılan “Nabukko”nun ümumi uzunluğu 3 min 900 kilometr olacaqdır. Boru xətti Gürcüstan-Türkiyə və İraq-Türkiyə sərhədlərində başlayacaq, Bolqarıstan, Rumıniya və Macarıstandan keçərək, Vyanada sona çatacaqdır. Boru xəttinin 2 min 581 kilometri Türkiyə, 412 kilometri Bolqarıstan, 469 kilometri Rumıniya, 384 kilometri Macarıstan və 47 kilometri Avstriya ərazisinə düşür.

2012-ci ildə inşasına başlanılacaq kəmərlə ilk qazın nəqli 2015-ci ilin sonuna planlaşdırılır. Boru xətti Avropa iqtisadiyyatına müsbət təsir göstərəcəkdir. Eyni zamanda, xəttin inşası yeni iş yerlərinin yaradılmasına və bununla da Avropada iş bazarının canlanmasına səbəb olacaqdır. “Nabukko” iştirakçı ölkələrin Avropada həyata keçirəcəkləri ən böyük infrastruktur layihədir. Boru tam fəaliyyət göstərəcəyi halda gələcəkdə 50 il ərzində Avropaya 1,550 milyard kubmetr qaz nəql edəcəkdir.

Həyata keçirilən tədbirlərlə yanaşı, hələ də təbii qaz və maliyyə mənbələri tam dəqiqləşdirilməmişdir. Avropa Komissiyasının fəallığının maliyyə mənbələrinin tapılmasında müsbət rol oynayacağını söyləyən mütəxəssislər bildirirlər ki, Avropa İttifaqı özünün enerji ilə təmin olunması üçün alternativ enerji mənbələrinin tapılmasını əsas hədəf kimi götürmüşdür. Eyni zamanda, gələcək illərdə enerji mübarizəsi getdikcə güclənəcəkdir. Buna görə də Avropa İttifaqı “Nabukko”ya daha çox önəm verir.

Avropa Komissiyasının sədri Xose Manuel Barrozunun bu il yanvarın 13-də Azərbaycana səfəri zamanı imzalanan Birgə Bəyannamə “Nabukko” kəmərinin ilk qaz mənbəyinin müəyyən edilməsində xüsusi əhəmiyyətə malik olmuşdur. İmzalanma mərasimindən sonra mətbuat konfransında çıxış edən X.M.Barrozu demişdir: “Hesab edirik ki, bizim enerji sahəsində əməkdaşlığımız çox yaxşı qurulubdur. Burada, mənim nümayəndə heyətimdə Günter Ottinger də var, o da xüsusi olaraq məhz həmin məsələlərlə məşğuldur. Mən Prezident İlham Əliyevlə ikitərəfli dialoq apardım. Azərbaycan bu sahədə Avropa İttifaqının etibarlı tərəfdaşıdır. Biz hesab edirik ki, Azərbaycan həm hasilatçı, həm tranzit ölkə kimi çox mühüm rol oynayır. Əslində, Azərbaycan şaxələndirmə məsələsinə ilk yol açan bir ölkə rolunu oynayır. Çünki biz bilirik ki, hələ Azərbaycan 1990-cı illərin ortalarında Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri layihəsinin həyata keçirilməsi təşəbbüsü ilə çıxış etmişdi. İndi isə artıq növbə qazındır. Elə buna görə də biz bu gün Cənub qaz dəhlizi ilə bağlı Birgə bəyannaməni imzaladıq. Bu da Avropa İttifaqının Azərbaycan qazını birbaşa almasına imkan yaradacaqdır. Bu dəhlizin yaradılması bizim müştərək strateji marağımızdan irəli gəlir”.

Nahaq yerə deyil ki, Birgə Bəyannamə imzalanandan sonra xüsusən Avropa mətbuatı bu xəbəri başlıqlara çıxararaq oxucularına xüsusi təmtəraqla təqdim etmişdir. Ölkəmizin ardınca Barrozunun sonrakı səfəri Türkmənistana olmuşdur. Avropa Komissiyasının sədri Prezident Qurbanqulu Berdiməhəmmədovdan boru kəmərinin türkmən qazı ilə təmin edilməsi üzrə rəsmi razılıq almaq istəyirdi. Barrozu istəyinə ancaq qismən nail oldu. Onun Prezident Q. Berdiməhəmmədovdan sözdə də olsa razılığını alması, bu layihənin həyata keçirilməsində iştirakçılara bir impuls vermişdir.

Avropada yerli qaz istehsalı çox böyük ölçüdə azaldığından, gələcəkdə artacaq tələbi qarşılamaq məqsədi ilə Avropa qaz bazarları ilə əlaqəni təmin edəcək yeni infrastruktur mənbələrinin tapılması vacibdir. Burada qaz nəqlinin şaxələndirilməsi xüsusi rol oynayır. Çünki yaxın illərin soyuq “qış sınaqları” artıq Avropa ölkələrini alternativ mənbələr haqqında düşünməyə vadar etmişdir və çox güman ki, bundan sonra da edəcəkdir. Bu baxımdan, böyük qaz ehtiyatlarına sahib olan Xəzər bölgəsi, Yaxın Şərq və Misir Avropanın iqtisadi müxtəlifliyi və təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətli bir rolu üzərlərinə götürəcəkdir. Mütəxəssislər “Nabukko”ya Avropanın gələcəkdə yarana biləcək qaz ehtiyacını təmin etmənin yeganə yolu kimi baxırlar. Göründüyü kimi, Avropa Komissiyasını sədri də daxil olmaqla, mütəxəssislər Avropanın təbii qaza tələbatının ödənilməsində Azərbaycanın önəmini xüsusi vurğulayır və bu yöndə arzularını açıq şəkildə bildirirlər. Nəzərə alsaq ki, son illər dünyada baş verən enerji böhranları bu layihənin həyata keçirilməsinə stimul vermişdir, o zaman ötən əsrin sonlarından başlayaraq Azərbaycanın bu sahədə müsbət imicinin formalaşması və özünü əsl etibarlı tərəfdaş olmasını sübut etməsi bu layihənin həyata keçirilməsini sürətləndirə bilər. Bəs elə isə, bu qədər istək və arzuya rəğmən “Nabukko” niyə gecikir?!

Bütün bu sadalananlara rəğmən, “Nabukko” layihəsinin təməlinin atılması reallaşmır. Digər tərəfdən layihənin ev sahibi olan ölkələri arasında da kəmərdən götürüləcək ödənişlər və s. barədə hələ bir razılaşma əldə edilməmişdir. Buna görə də layihənin təməlinin qoyulması gecikir.

Ceyhun Rüstəmov

AZƏRTAC-ın müxbiri