Bakı, 12 avqust, AZƏRTAC

Avqustun 12-si Ümumdünya Fil Günü kimi qeyd olunur.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu gün fillərin qorunmasına diqqət çəkmək, onların üzləşdiyi təhlükələr barədə ictimaiyyətin məlumatlılığını artırmaq və bu nəhəng məməlilərin gələcək nəsillər üçün mühafizəsinin vacibliyini vurğulamaq məqsədi daşıyır. Bu gün 2012-ci ildə təsis edilib.

Fillər haqqında maraqlı faktlar:

Fillər Yer kürəsində quruda yaşayan ən böyük heyvanlarıdır. Hazırda fillərin üç əsas növü tanınır: Afrika savanna fili, Afrika meşə fili və Asiya fili. Onları xarici görünüşlərinə görə də fərqləndirmək mümkündür. Afrika fillərinin qulaqları Asiya fillərinin qulaqlarından daha böyükdür. Afrika fillərinin xortumunun ucunda iki, Asiya fillərində isə bir “barmaq” yerləşir. Onların qulaqlarının forması Afrika qitəsinin xəritəsini, Asiya fillərinin qulaqları isə Hindistan yarımadasını xatırladır.

Afrika savanna fili dünyada quruda yaşayan ən böyük heyvandır. Yetkin erkəklərin çiyin hündürlüyü 3–4 metrə, çəkisi isə 4–7 tona çata bilər. Erkək fillər tam ölçülərinə yalnız 35–40 yaşlarında çatır. Vəhşi fillərin 60–70 ilədək yaşaya bildiyini nəzərə alsaq, bu, onların ömrünün yarısından çoxunu əhatə edir. Fillərin balaları da doğulduqları andan etibarən olduqca böyük olur. Yeni doğulmuş fil balasının çəkisi 120 kiloqrama çata bilər. Dişi fillərin çəkisi isə 3–4 ton olur. Afrika meşə filləri isə daha kiçikdir: erkəklərin çiyin hündürlüyü təxminən 2–3 metr, çəkisi isə 2–4 ton arasında dəyişir. Asiya fillərinin erkək və dişilərinin çəkisi 3–5 ton arasında olur.

Fillərin ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onların xortumudur. Xortum həm burun, həm də üst dodağın birləşməsindən əmələ gələn olduqca çevik orqandır. Fillərin xortumunda təxminən 150 min əzələ vahidi var. Xortum məməlilər arasında ən həssas orqanlardan biri hesab olunur. Fillər onun vasitəsilə su içir, qida toplayır, müxtəlif əşyaları qaldırır, qoxuları hiss edir və ətraf mühiti araşdırırlar. Üzgüçülük zamanı isə xortumlarından nəfəs almaq üçün istifadə edə bilirlər. Fillər xortumlarına eyni anda 8 litrə qədər su çəkə bilirlər.

Fillərin xortumu, eyni zamanda, mühüm ünsiyyət və müdafiə vasitəsidir. Onlar müxtəlif səslər, bədən dili, toxunma və qoxular vasitəsilə əlaqə saxlayırlar. Bundan başqa, fillər torpaqda yayılan aşağı tezlikli titrəyişləri də hiss edə bilirlər. Bu xüsusiyyət onlara uzaq məsafələrdə olan digər fillərdən gələn siqnalları qəbul etməyə imkan verir.

Fillər yüksək sosial davranışları ilə seçilirlər. Onlar, adətən, güclü ailə bağlarının mövcud olduğu sürülərdə yaşayırlar. Sürülərin əsasını çox vaxt dişi fillər və onların balaları təşkil edir. Erkək fillər isə yetkinlik yaşına çatdıqdan sonra sürüdən ayrılaraq tək və ya digər erkəklərlə birlikdə yaşaya bilirlər.

Fillərin sosial həyatında yaddaş mühüm rol oynayır. Onların uzun illər ərzində fərdləri, su mənbələrini, qida ərazilərini və miqrasiya yollarını xatırlaya bildiyi məlumdur. Bu səbəbdən “fil heç vaxt unutmur” ifadəsi onların yaddaş qabiliyyəti ilə bağlı məşhur deyimə çevrilib.

Fillər, həmçinin emosional və oynaq davranışları ilə tanınırlar. Onların bir-birinə toxunduğu, balalarını qoruduğu, suda oynadığı və müxtəlif əyləncəli hərəkətlər etdiyi müşahidə olunur. Sürü üzvləri arasında güclü emosional bağlar yaranır və fillər digər sürü üzvlərinin vəziyyətinə həssas reaksiya verirlər.

Fil balaları da doğulduqdan qısa müddət sonra hərəkət etmək qabiliyyətinə malik olur. Balalar təxminən 20 dəqiqə ərzində ayaq üstə dura, 1 saat ərzində isə yeriyə bilirlər. Bu, sürünün qida və su axtarışında hərəkətini davam etdirməsi baxımından mühüm üstünlükdür.

Fillərin daha bir fərqləndirici xüsusiyyəti dişləridir. Filin dişləri əslində böyümüş kəsici dişlərdir və ömür boyu böyüməyə davam edir. Fillər onlardan ağacların qabığını qoparmaq, torpağı qazmaq, qida əldə etmək və təhlükə zamanı müdafiə olunmaq üçün istifadə edirlər.

Fillər çox böyük miqdarda qida qəbul edirlər. Onların qidasına otlar, yarpaqlar, budaqlar, ağac qabıqları, meyvələr və köklər daxildir. Quraqlıq dövründə isə ağac və kolların daha sərt hissələri ilə qidalanırlar. Fillər gün ərzində 150 kiloqrama qədər qida qəbul etməlidirlər. Günün böyük hissəsini qida axtarmağa və yeməyə sərf edən fillər bununla yanaşı, su mənbələrinin axtarışında uzun məsafələr qət edə bilirlər.

Bu xüsusiyyət fillərin ekosistemlərdəki rolunu da artırır. Onların ağacları aşması, bitkilərlə qidalanması, toxumları müxtəlif ərazilərə yayması və torpağı hərəkətə gətirməsi digər canlıların da yaşaması üçün şərait yaradır. Məsələn, Afrika meşə filləri bəzi tropik meşə ağaclarının toxumlarının yayılmasında mühüm rol oynayır. Savanna fillərinin fəaliyyəti isə açıq savanna və meşəlik ərazilərin formalaşmasına təsir göstərir.

Bununla belə, fillərin təbii yaşayış mühiti getdikcə daralır. İnsan məskənlərinin, kənd təsərrüfatı sahələrinin və müxtəlif infrastruktur obyektlərinin genişlənməsi onların ənənəvi miqrasiya yollarını parçalayır. Nəticədə fillər qida və su mənbələrinə çatmaqda çətinlik çəkir.

Brakonyerlər hər il təxminən 20 min fili dişlərinə görə öldürürlər

Fil dişlərinin hazırlandığı fil sümüyünə yüksək tələbat bu heyvanların üzləşdiyi ən ciddi təhlükələrdən birinə çevrilib. Brakonyerlik nəticəsində xüsusilə böyük dişlərə malik fillərin öldürülməsi onların populyasiyalarına və genetik müxtəlifliyinə mənfi təsir göstərir. WWF-nin məlumatlarına görə, bəzi Afrika meşə fili populyasiyalarında son onilliklərdə kəskin azalmalar qeydə alınıb. Son bir əsrdə Afrika fillərinin təxminən 90 faizi, əsasən, fil sümüyü ticarəti səbəbindən məhv edilib. Hazırda vəhşi təbiətdə təxminən 415 min Afrika filinin qaldığı təxmin edilir.

Asiya filləri də ciddi təhlükə altındadır. Son üç nəsil ərzində onların sayı ən azı 50 faiz azalıb. Hazırda vəhşi təbiətdə cəmi 48 –52 min Asiya filinin qaldığı təxmin edilir. Fil sümüyünün əldə olunmasının əsl nəticələri barədə məlumatlılığın artmasına baxmayaraq, hesablamalara görə, brakonyerlər hələ də hər il təxminən 20 min fili dişlərinə görə öldürürlər.

Bu miqyasda ovlanma fillərin genetikasına belə təsir göstərə bilər. Vəhşi təbiətdə getdikcə daha çox fil daha kiçik dişlərlə, hətta dişsiz doğulur. Bunun səbəblərindən biri, böyük dişlərə malik fillərin brakonyerlər tərəfindən öldürülərək genofonddan çıxarılmasıdır.

Fillər turizm və əyləncə sənayesində də istismara məruz qala bilirlər. Onların üzərinə minilməsi, müxtəlif nümayişlərdə çıxış etməyə məcbur edilməsi və bəzi turistik fəaliyyətlərə cəlb olunması heyvanların rifahı ilə bağlı narahatlıqlar doğurur. Təbiəti mühafizə təşkilatları fillərlə bağlı turizm fəaliyyətlərinin onların təbii davranışlarına və rifahına zərər verməməsinin vacibliyini vurğulayırlar.

İqlim dəyişiklikləri də fillərin yaşayış mühitinə əlavə təzyiq yaradır. Temperaturun yüksəlməsi, quraqlıq və su ehtiyatlarının azalması onların qida və suya çıxışını çətinləşdirə bilər.

Fillərin qorunması üçün brakonyerliyə və qanunsuz vəhşi təbiət ticarətinə qarşı mübarizənin gücləndirilməsi, təbii yaşayış ərazilərinin və miqrasiya dəhlizlərinin qorunması, insan-fil qarşıdurmasının azaldılması və yerli icmaların mühafizə prosesinə cəlb edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Ümumdünya Fil Günü bu nəhəng heyvanların yalnız təbiətin ən möhtəşəm canlılarından biri olmadığını, həm də ekosistemlərin sağlamlığında mühüm rol oynadığını xatırladır. Fillərin qorunması onların öz gələcəyi ilə yanaşı, yaşadıqları meşələrin, savannaların və həmin ekosistemlərdən asılı olan çoxsaylı digər canlı növlərinin də gələcəyinin qorunması deməkdir.

_{Müxbir – Göyçək Mahmudlu}