Bakı, 5 fevral, AZƏRTAC

AMEA Folklor İnstitutunun Folklor və yazılı ədəbiyyat şöbəsinin “Nobel mükafatı laureatı Laslo Krasnahorkainin yaradıcılığında folklorik diskurs” mövzusuna həsr olunmuş elmi seminarı keçirilib.

Bu barədə AZƏRTAC-a institutdan bildirilib.

Tədbiri açan Folklor İnstitutunun direktoru filologiya elmləri doktoru Hikmət Quliyev bildirib ki, AMEA Rəyasət Heyətinin 2025-ci il 17 dekabr tarixli müvafiq qərarına əsasən, 2025-ci ilin Nobel mükafatı laureatlarının yaradıcılığının elmi müəssisələrin profillərinə uyğun şəkildə müzakirə olunması tövsiyə edilib. Bu qərarı rəhbər tutaraq, ötən ilin Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı Laslo Krasnahorkainin yaradıcılığına folklorşünaslıq aspektindən yanaşmanı nəzərdə tutan elmi seminarın keçirilməsi məqsədəuyğun hesab olunub.

İnstitutun direktoru diqqətə çatdırıb ki, Nobel mükafatına layiq görülmüş Laslo Krasnahorkainin yaradıcılığına folklorşünaslıq aspektindən yanaşma folklor və yazılı ədəbiyyat münasibətlərinin ənənəvi tədqiqat modellərindən kənara çıxaraq yeni nəzəri müstəvidə dərk olunmasını zəruri edir. Onun sözlərinə görə, ümumilikdə bu münasibətlər ənənəvi olaraq yalnız genetik və tipoloji paralellər kontekstində deyil, yaradıcılığın mahiyyətindən qaynaqlanan şifahi və yazılı mədəniyyətin stixial qarşılıqlı əlaqələri fonunda təhlil olunmalıdır.

Hikmət Quliyev qeyd edib ki, yazılı mədəniyyətin dərin strukturunda şifahi düşüncə formalarının dayandığını nəzərə alan bu yanaşma Valter Onqun şifahi və yazılı mədəniyyətlə bağlı konsepsiyaları ilə səsləşir. Xüsusilə Onqun “yazının texnolojiləşməsi” və “ikinci şifahi mədəniyyət” anlayışları göstərir ki, yazı heç vaxt şifahi təbiəti ilə əlaqəsini tam şəkildə qoparmır, əksinə, çox zaman şifahi düşüncə modellərinin transformasiya olunmuş forması kimi meydana çıxır.

Direktor çıxışında Alan Dundesin folkloru kollektiv düşüncənin, qeyri-şüuri metaforaların və simvolik təxəyyül mexanizmlərinin ifadəsi kimi dəyərləndirən nəzəri yanaşmasına da istinad edib. O bildirib ki, yazılı ədəbiyyat fərdi və şüurlu yaradıcılıq aktı olsa da, bu yaradıcılıq sosial reallıq, kollektiv qorxular, psixoloji arzu və ehtiyaclarla bağlı fantaziyalardan qidalanır. Bu mənada folklor qeyri-şüuri düşüncə qatını, yazılı ədəbiyyat isə həmin qatın estetik və ideoloji baxımdan şüurlu bədii formaya salınmasını təmin edir.

Bu nəzəri yanaşmalardan çıxış edən Hikmət Quliyev vurğulayıb ki, Laslo Krasnahorkainin “Şeytan tanqosu”, “Müqavimətin melanxoliyası” kimi əsərlərində folklordan qaynaqlanan apokaliptik təsəvvürlər, qiyamət mifizmi, xilaskar obrazı və kollektiv gözlənti mexanizmləri müasir yazılı ədəbiyyatın poetik imkanları daxilində bədii şəkildə təcəssüm etdirilib. Yazıçının apokaliptik dünyagörüşü təkcə fərdi ekzistensial böhran kimi deyil, kollektiv düşüncənin dərin qatlarından gələn folklorik və mifoloji fantaziyaların modern bədii transformasiyası kimi anlaşılmalıdır.

Alim qeyd edib ki, seminarın əsas məqsədi Laslo Krasnahorkainin yaradıcılığını folklor motivlərinin sadə istifadəsi prizmasından deyil, folklorun dünya dərketmə modeli kimi yazılı ədəbiyyatda necə yaşadığını və yeni formalarda necə davam etdiyini ortaya qoymaqdır. Bu yanaşma folklorşünaslıqla ədəbiyyatşünaslıq arasında yeni metodoloji dialoq imkanları açmaqla yanaşı, müasir ədəbiyyatın arxaik və mifoloji təməllərinin daha dərindən anlaşılmasına xidmət edir.

Daha sonra Folklor və yazılı ədəbiyyat şöbəsinin müdiri filologiya elmləri doktoru Leyla Məmmədova “Laslo Krasnahorkainin “Şeytan Tanqosu” romanında xalq təfəkkürünün bədii əksi" mövzusunda məruzə edib. O, yazıçının apokaliptik, absurd və ekzistensial motivlərlə zəngin yaradıcılığında müasir Avropa ənənələrinin təsirinin güclü olduğunu qeyd edib. Məruzəçi, həmçinin Krasnahorkainin əsərlərində magik realizmin əhəmiyyətli yer tutduğunu vurğulayaraq, “Şeytan tanqosu” romanının təbiət təsvirləri ilə başladığını, burada xoruz toteminin günəşin salamlama rəmzi kimi təfsir edildiyini diqqətə çatdırıb. Xoruzun səhər tezdən banlaması, qədim xalqlarda həyat və dirilik simvolu kimi qəbul edildiyindən, əsərin əsas motivləri ilə əlaqəlidir.

Leyla Məmmədova, həmçinin qeyd edib ki, “Şeytan tanqosu” romanında yuxu motivi bədii mətnə ustalıqla daxil edilib və bu, süjetin hərəkətliliyini artırır. Yazıçının personajları öz sosial vəziyyətlərinə uyğun danışır, bu da onların dilində dualar, qarğışlar və söyüşlərə yer verir. “Laslo Krasnahorkainin özəlliklərindən biri də personajları öz sosial vəziyyətlərinə uyğun danışdırmasıdır. Obrazların dilində ən çox dualar, qarğışlar, söyüşlər yer alır. Diqqət çəkən məqamlardan biri isə ən çox İrimiasın dilindən deyilən müdrik sözlərdir. Bu xüsusiyyət müəllifin xalq ədəbiyyatına bələdliyi ilə yanaşı, həm də güclü psixoloq olduğuna dəlalət edir. Oxucuya həyatın reallıqlarını müraciət etdiyi müdrik kəlamlarla çatdırır”, – deyə məruzəçi vurğulayıb.

Daha sonra filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Gülnar Osmanovanın “Laslo Krasnahorkai yaradıcılığında zaman, məkan və subyekt problemi” mövzusunda məruzəsi dinlənilib. Məruzədə qeyd edilib ki, Krasnahorkainin yaradıcılığında zaman xətti inkişaf prinsipi ilə deyil, xüsusilə “Şeytan tanqosu” romanında olduğu kimi, tanqo ritmini xatırladan irəli-geri hərəkət modeli ilə qurulur. Bu struktur zamanın irəliləməsini deyil, təkrarlanmasını ön plana çıxarır və hadisələr dəyişməyərək eyni vəziyyətin müxtəlif variantlarını yaradır. Yazıçı zaman anlayışını apokaliptik gözləmə, mifoloji dövrilik və subyektiv şüur vəziyyəti kimi təqdim edir.

Gülnar Osmanova əlavə edib ki, Krasnahorkainin nəsrində məkan, klassik mənada hadisələrin cərəyan etdiyi fon funksiyasını daşımır. Əksinə, məkan, yazıçının fəlsəfi baxışlarını və tarixi pessimizmini ifadə edən əsas struktur elementlərindən birinə çevrilir. Onun məkan modeli, həm sosial, həm də metafizik tənəzzülü əks etdirən simvolik bir sistem olaraq, adətən qapalı və nizamsız xarakter daşıyır. Subyekt problemi isə Krasnahorkai nəsrində mifoloji obrazlar vasitəsilə estetikləşdirilir və fərdi şüurun iflası, müasir insanın varoluş böhranının əsas göstəricisi kimi təqdim olunur.

Elmi sessiyanın növbəti məruzəsini filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Vüsalə Nəsibova “Laslo Krasnahorkai yaradıcılığında mifoloji düşüncə və xilaskar obrazı” mövzusunda təqdim edib. Məruzəçi qeyd edib ki, Krasnahorkainin yaradıcılığında mifoloji düşüncə elementləri mətn daxilində birbaşa göstərilməkdənsə, daha çox mifoloji təfəkkürün modelləşdirilməsi şəklində əks olunur. “Şeytan tanqosu” əsərində İrimias obrazı “xilaskar” kimi qəbul edilir və ümidsiz camaatın ona kor-koranə inanması, folklordakı “qurtarıcı qəhrəman” motivinin modern bədii transformasiyası kimi şərh oluna bilər. İrimias adi bir adam kimi görünmür, o, “ölüb-dirilmə” motivi ilə gəlir və qaranlıq mühitə “ümid” gətirən bir fiqur olaraq təsvir olunur. Bu obraz, mifologiyada və dindəki Məsih (xilaskar) obrazına bənzəyir.

Vüsalə Nəsibova, həmçinin əsərdə Petrina obrazının İrimiasın yanında gələn "xilaskarın köməkçisi" olduğunu və folklordakı “şagird”, “köməkçi”, “kölgə” və “Lələ” obrazları ilə paralellər təşkil etdiyini vurğulayıb. Məruzəçi qeyd edib ki, əsərin əsas obrazlarından biri olan Futaki səhər oyananda zəng səsləri eşidir, amma bu səslərin haradan gəldiyini başa düşmür. Bu isə onun içində qorxu və narahatlıq yaradır. “Zəng səsləri qiyamətin xəbərçisi, kənd və ferma mühiti isə "cəhənnəm" arxetipini simvollaşdırır”, – deyə Vüsalə Nəsibova vurğulayıb.

Elmi seminarda məruzələr dinlənildikdən sonra çıxışlara yer verilib.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şəbnəm Məmmədova “Laslo Krasnahorkai: əsərləri, onların aparıcı mövzuları” mövzusunda çıxış edərək yazıçının yaradıcılığının əsas mövzularını analiz edib. O, qeyd edib ki, Laslo Krasnahorkai üçün dünya hər zaman xaotik, dağılan və çıxılmaz bir məkan kimi görünür. İnsan bu mühitdə mənanı, xilas yolunu və ümidə aparan işığı axtarır, lakin bu axtarışlar çox vaxt uğursuz olur və nəticədə oxucu dünyanı məğlubedilməz və mənasız quruluşu ilə üzləşdirməyi hədəfləyir.

Daha sonra filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Sevinc Əliyeva “Laslo Krasnahorkainin “Həyat davam edir” hekayəsində müasir insanın daxili monoloqu: varlıq duyumu Azərbaycan folkloru kontekstində” mövzusunda çıxış edərək bildirib ki, bu hekayə Krasnahorkainin yaradıcılığına xas olan bir ideyanı ön plana çıxarır: zəlzələlər, fəlakətlər, dağıntılar, ölümlər baş versə də, həyat öz axarı ilə davam edir. O, bu fikrin folklor dünyagörüşünün əsas sütunlarından biri olduğunu vurğulayıb, çünki “Həyat davam edir” ideyası və folklor düşüncə modeli burada insan faciəsini mərkəzə çəkmir, əksinə, onu əhəmiyyətsizləşdirərək həyatın davamlılığı fonunda göstərir. Bu yanaşma, xalq miflərində tez-tez rast gəlinən “insan fanidir, dünya qalıcıdır” düşüncəsi ilə uyğunluq təşkil edir.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Xəyalə Ağayeva “Apokaliptik məzmun folklorumuzda və “Şeytan tanqosu” əsərində” mövzusunda çıxış edərək Azərbaycan folklorundakı zaman anlayışını və Krasnahorkainin “Şeytan Tanqosu” romanındakı apokaliptik təsvirləri müqayisə edib. O vurğulayıb ki, folklor mətnlərində apokaliptik vəziyyət müvəqqətidir və dünya dağılsa da, yenidən qurulur. Lakin “Şeytan tanqosu” əsərində apokalipsis daimi bir haldır, dünya artıq dağılmış vəziyyətdədir və bu daimi fəlakət mövcudluğun təməlini təşkil edir.

Elmi işçi Gülnar İsmayılova “Laslo Krasnahorkai yaradıcılığında apokaliptik dövran problemi” mövzusunda çıxış edərək vurğulayıb ki, Krasnahorkainin yaradıcılığında apokaliptik dövran müəyyən bir son nöqtəyə aparmır, əksinə, məhv olma prosesini davam edən, uzanan və yekunsuz bir hal kimi təqdim edir.

Sonda Folklor İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Afaq Ramazanova və institutun elmi katibi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Elçin Abbasov çıxış edərək elmi sessiyanın yüksək səviyyədə təşkil olunduğunu vurğulayıblar. Onlar seminarın aktual mövzuya həsr edildiyini, məruzə və müzakirələrin elmi səviyyədə aparıldığını qeyd edərək, bu cür tədbirlərin institutda elmi mühitin canlanmasına, şöbələrarası əməkdaşlığın güclənməsinə mühüm töhfə verdiyini bildiriblər. Afaq Ramazanova və Elçin Abbasov seminarın təşkili və keçirilməsində göstərilən əməyə görə Folklor və yazılı ədəbiyyat şöbəsinin əməkdaşlarına öz dərin təşəkkürlərini ifadə ediblər.

Gənc doktorant Əzimli Amil isə seminarın onun elmi baxışlarının formalaşmasına və tədqiqat istiqamətinin genişlənməsinə müsbət təsir göstərdiyini qeyd edərək, yazılı ədəbiyyatın folklorşünaslıq aspektindən təhlilinin gənc tədqiqatçılar üçün yeni elmi perspektivlər açdığını vurğulayıb.