İlisu sultanlığının yadigarı - “Sumuq qala”nı bu il 3 mindən çox turist ziyarət edib
Qax, 30 dekabr, Mustafa Dadaşov, AZƏRTAC
Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərində yerləşən Qax rayonundan və onun dilbər guşələrindən olan İlisu kəndindən təbiət səxavətini əsirgəməyib. Səfalı havası, buz bulaqları, gur şəlalələri, iti axan çayları, sıx meşələri ilə zəngin olan İlisu kəndi hələ ta qədimdən insanların marağına səbəb olub və onlar burada məskunlaşaraq, hündür dağlara, sərt qayalara, çətin keçilən yamaclara sığınıb, işğalçılardan qorunmaq üçün alınmaz qalalar inşa ediblər. Orta əsrlərə aid “Cinli qala”, “Kilsə qalıqları”, “Oğlan qala, qız qala” və digər tarixi-mədəniyyət abidələri ərazidə ta qədimdən yaşayış məskənlərinin olduğunu sübut edir.
Xalqımızın malik olduğu zəngin mədəni irsin mühafizəsi və inkişaf etdirilməsi ölkəmizdə mədəniyyət sahəsində həyata keçirilən dövlət siyasətinin əsas tərkib hissələrindəndir. Qax rayonunda 2005-ci ildən fəaliyyət göstərən İlisu Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu da məhz tarixi-mədəni irsimizin qorunmasına xidmət edir.
AZƏRTAC-ın bölgə müxbiri Qoruğun direktoru Azər Qocayevlə ərazidə yerləşən mədəniyyət və memarlıq abidələri və onların mühafizəsi sahəsində görülən işlər barədə söhbət edib.
Müsahibimiz bildirib ki, hazırda qoruğun ərazisində mühafizəyə götürülən 51 tarixi-memarlıq və mədəniyyət abidəsi var. Bu abidələrdən 13-ü dövlət qeydiyyatına alınıb. Digər 38 abidənin də qeydiyyata alınması ilə bağlı müvafiq qurumlara müraciət olunub. Bu abidələrin bir qismi, o cümlədən “Sumuq qala”, “Ulu körpü” və “Ulu məscid” İlisu sultanlığı dövründə inşa edilib. “Qalaça”, “Bürc qala” və digərləri isə çar qoşunlarının sultanlığı işğal etdikdən sonra inşa edilmiş abidələrdir.
Qoruğun direktorunun sözlərinə görə, ərazidə alban dövrünə aid abidələrə də rast gəlmək mümkündür. “Cinli qala”, Ağçay kəndindəki “Oğlan qala-qız qala”, “Kilsə qalıqları” və başqaları belə abidələrdəndir.
İlisu kəndində orijinal xüsusiyyətlərə malik qədim tarixi-memarlıq abidələrindən biri də “Sumuq qala”dır. İnşa tarixi XVII-XVIII əsrlərə aid edilən bu müdafiə qülləsi kəndin “Bucaq məhəllə” adlanan ərazisində yerləşir. Rəvayətə görə, abidə İlisu sultanı Sumu sultan tərəfindən inşa etdirildiyinə görə yerli camaat qalanı “Sumu qala” kimi tanıyır. Bəzi mənbələrdə isə sümük kimi möhkəm olduğu üçün yerli əhali tərəfindən belə adlandırılır. Yerli ləhcədə “sümük” sözü “sumuq” kimi tələffüz olunur. Qala rayona gələn yerli və xarici turistlər üçün də böyük maraq doğurur. 2022-ci ildə abidəni 3 mindən çox yerli və xarici turist ziyarət edib.
“Sumuq qala”nın inşa tarixi İlisu sultanlığının inkişaf etdiyi, çiçəkləndiyi dövrə təsadüf edir. İlk vaxtlar sırf müdafiə qurğusu olan bu qüllə sonralar yaşayış üçün də istifadə olunub. İri ölçülü pəncərələr də bunu sübut edir. Müharibədə belə müdafiə qüllələri yerli əhalinin düşmənə müqavimət göstərməsində mühüm rol oynayırdı. Qala yerli tikinti materialları olan çaylaq daşı, əhəng məhlulu və bişmiş kərpicdən istifadə edilməklə inşa olunub. Qalanın hər tərəfində olan mazğallar onun müdafiə məqsədi ilə tikildiyini sübut edir.
Uzun illər təbii proseslərin, qarın, yağışın təsirindən qalanın bişmiş kərpicdən tikilmiş axırıncı mərtəbəsi və dam örtüyü uçub tökülmüş, aşağı hissəsi dağlardan axıb gələn sel sularının gətirdiyi qum-çınqılla, torpaqla dolmuşdu. 2006-cı ildə “Sumuq qala”da dövlət vəsaiti hesabına əsaslı bərpa işlərinə başlanılıb. Bərpa zamanı qalanın torpaq altında qalan hissəsi təmizlənib, sel-suların zərər vurmaması üçün qüllənin yanında suötürücü kanal tikilib, qalaya aparan yola daş örtük döşənib.
Abidədə bərpa işləri aparıldıqdan sonra burada yerli əhalidən könüllü şəkildə toplanmış qədim əşyalar və sənətkarlıq nümunələri əsasında muzey yaradılıb. Hazırda muzeydə 300-dən çox eksponat nümayiş etdirilir. Muzeydəki çörək bişirmək üçün istifadə olunan təndir maketi, sənətkar tərəfindən hazırlanmış əsa, qədim xalça qalığı, köhnə sandıq, çörək təhnəsi, mis qablar və digər eksponatlar gələnlərin marağına səbəb olur.
“Sumuq qala” tarix-memarlıq abidəsi kimi dövlət tərəfindən qorunur.
Bölmənin digər xəbərləri
