XIX əsrdən gələn səslər: “Kavkaz” qəzetinin Şamaxı salnaməsi
Tbilisi, 17 sentyabr, AZƏRTAC
Azərbaycanın və onun bölgələrinin mədəni irsi, etnoqrafiyası, tarixi daim qonşu ölkələrin diqqət mərkəzində olub. Qonşu ölkələrdə, o cümlədə Gürcüstanda Azərbaycan mədəniyyəti, incəsənəti, etnoqrafiyası barədə silsilə məqalələr, oçerk və hekayələr dərc olunub.
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri XIX əsrin ortalarında Tbilisidə nəşr olunan qəzetlərdə Azərbaycanla bağlı dərc olunan məqalələri araşdırıb. Qeyd edək ki, XIX əsrin ikinci yarısında Qafqazın mədəni və maarifçilik mərkəzi sayılan Tiflis mühiti azərbaycanlı ziyalıların formalaşmasında və regionun elmi-mədəni həyatına inteqrasiyasında müstəsna rol oynayıb. Dövrün rusdilli mətbuatı vasitəsilə Azərbaycan xalqının adət-ənənələrini, etnoqrafiyasını və zəngin mədəni irsini geniş oxucu kütləsinə tanıdan mühüm simalardan biri də Məşədi Cahangir (arxiv sənədlərində və mətbuatda həm də Mirzə Cahangir) olub. 1872-ci ildən etibarən Tiflisdə nəşr olunan rəsmi və nüfuzlu "Kavkaz" qəzeti ilə sıx əməkdaşlıq edən Məşədi Cahangir mətbuatda xüsusi etnoqraf-müxbir kimi fəaliyyət göstərib. Şərq dilləri ilə yanaşı, rus dilini də mükəmməl bilən ziyalı Qafqaz inzibati idarələrində tərcüməçi kimi çalışıb, eyni zamanda, Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz şöbəsi ilə əməkdaşlıq edərək bölgənin etnik və coğrafi xəritəsinin öyrənilməsinə sanballı töhfələr verib.
Məşədi Cahangirin “Kavkaz” qəzetində işıq üzü görən silsilə yazıları üç əsas istiqaməti əhatə edib.
Onlardan birincisi xalq təbabəti və məişət olub. Əhalinin əsrlər boyu sınanmış müalicə üsulları, təbii vasitələr və məişət gigiyenası barədə çoxsaylı materiallar dərc olunub. Digər diqqətçəkən tərəf isə folklor və inanclardır. Şifahi xalq ədəbiyyatı, mifoloji təfəkkür, adət-ənənələr və el bayramları məhz bu qəbildəndir.
Üçüncü və ən vacib məqamlardan biri isə Şərq mənbələrinə əsaslanan tarixdir. Ərəb və farsdilli əlyazmaların, sənədlərin tədqiqi və rus dilinə tərcümə edilərək elmi dövriyyəyə daxil olunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edib. Onun məqalələri sırasında Şamaxı zəlzələsinin tarixi salnaməsi də var. Ziyalının 1872-ci ildə Şamaxıdan hazırladığı xüsusi reportajda təbii fəlakət və şəhərdəki vəziyyət barədə deyilir: “İyulun ilk günlərindən bəri Şamaxı sakinləri arasında narahatedici şayiələr yayılmağa başlamışdı. İyulun 26-da, saat 8:20 radələrində zəif, lakin eyni davamlılıqda yeraltı təkanlar hiss olundu, ardından daha güclü təkanlar baş verdi. Şəhərdə yanvar zəlzələsindən artıq zədələnmiş binaların varlığına baxmayaraq, xoşbəxtlikdən bu dəfə insan itkisi qeydə alınmadı”.
Məşədi Cahangirin 1872-ci il mətbuat fəaliyyəti Azərbaycan maarifçilik tarixinin, publisistikasının və etnoqrafiya elminin formalaşmasında mühüm tarixi mənbə hesab olunur.
Bölmənin digər xəbərləri
