Alimlər Şəki-Zaqatala bölgəsində su ehtiyatlarının qorunması üçün yeni təkliflərlə çıxış ediblər VİDEO
Şəki, 14 may, AZƏRTAC
Dünyamız sürətlə dəyişməkdədir: qlobal temperatur yüksəlir, yağıntıların paylanma qanunauyğunluqları dəyişir, buzlaq və qar örtüyü getdikcə azalır. Bu iqlim dəyişiklikləri ölkəmizdə, xüsusilə də Şəki-Zaqatala bölgəsinin böyük bir hissəsində aydın şəkildə müşahidə olunur.
İqlim dəyişiklikləri ölkəmizin su ehtiyatlarına da təsirsiz ötüşmür. Su ehtiyatları dedikdə yalnız çaylar və göllər deyil, həmçinin yeraltı sular, yağış və qar şəklində toplanmış ehtiyatlar da nəzərdə tutulur. Dünyada və bütövlükdə ölkəmizdə olduğu kimi, dağ çayları ilə zəngin olan Şəki-Zaqatala bölgəsində də iqlim meyilləri su resurslarına ciddi təsir göstərir. AZƏRTAC-ın bölgə müxbiri AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzinin əməkdaşlarının bu istiqamətdə apardığı araşdırmalarla maraqlanıb və onların təkliflərini dinləyib.
Kiş çayı hövzəsindən Böyük Qafqaz sıra dağlarının əlçatmaz zirvələrinə boylandıqda, qarlı sahələrin və çaydakı su axınının mövcud vəziyyətini aydın müşahidə etmək mümkündür. Aprel ayı və mayın ilk on günlüyünün aramsız yağışlarla müşayiət olunmasına baxmayaraq, Kiş çayında suyun səviyyəsi gözlənilən qədər bol və gur deyil. Adətən, ilin bu dövründə bol sululuğu ilə coşub-daşan Kiş çayı hazırda qeyri-adi bir sakitliklə axır. Eyni vəziyyət bölgənin digər əksər dağ çaylarında da müşahidə olunur – suların azalması artıq danılmaz faktdır.
İlkin müşahidələr və gəlinən qənaət belədir ki, qlobal iqlim dəyişiklikləri özünü, ilk növbədə, su ehtiyatlarının tükənməsində büruzə verir. Bu proses bir bölgədə dağıdıcı daşqınlara, digərində isə kəskin quraqlıqlara yol açır. Belə hallar kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, şəhər infrastrukturunu və gündəlik həyatı da ciddi təhdid altında qoyur. Aparılan son araşdırmalar da təsdiqləyir ki, şimal-qərb bölgəsində yaşanan iqlim dəyişmələri birbaşa su ehtiyatlarının azalması ilə xarakterizə olunur.
AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzinin Landşaftşünaslıq şöbəsinin rəhbəri, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru Hüseyn Mustafabəyli ölkəmizdə bu sahənin aparıcı tədqiqatçılarından biri kimi uzun illərdir həm bütövlükdə Azərbaycanda, həm də xüsusi olaraq Şəki-Zaqatala bölgəsində iqlim dəyişikliklərinə dair mühüm araşdırmalar aparır, müvafiq təklif və layihələrlə çıxış edir. Hüseyn müəllim dünyada və ölkəmizdə baş verən iqlim dəyişikliyi prosesini belə izah edir: “Dünyada qlobal istiləşmə prosesi antropogen təsirlər nəticəsində başlayıb və bu, hazırda planetin əksər ərazilərində özünü büruzə verməkdədir. Nəticə etibarilə, həm dünyada, həm də ölkəmizdə vəziyyət elə bir həddə çatacaq ki, quraq ərazilərdə quraqlaşma və səhralaşma intensivləşəcək, rütubətli ərazilərdə isə sellər, daşqınlar və normadan artıq yağıntılar daha tez-tez müşahidə olunacaq”.
Qarşıdakı illərlə bağlı proqnozlarını bölüşən tədqiqatçı- alim bildirir ki, Gürcüstanın Qara dəniz sahillərində yağıntıların miqdarı kəskin artsa da, həmin yağıntılı bulud kütlələrinin böyük hissəsi Azərbaycana gəlib çatmayacaq. Ölkəmizdə Xəzər dənizindən qərb istiqamətinə doğru səhralaşma meylinin bir qədər də artacağını deyən Hüseyn Mustafabəyli, yağıntıların aldadıcı xarakter daşıdığını vurğulayır. Bu səbəbdən alim yaşıllıqların salınması və ekoloji mühitin qorunması istiqamətində ciddi layihələrin icrasını xüsusilə vacib hesab edir.
Landşaftlıq məsələləri üzrə tədqiqatçı deyir ki, çay və göllərdə su səviyyəsinin azalması ekosistemlərin karbon və azot dövranına təsir edəcək, nəticədə qida təhlükəsizliyi və ekoloji tarazlıq üçün risk yaranacaq. Gözlənilən təhlükələri nəzərə alan alimin rəhbərlik etdiyi Landşaftlıq şöbəsi su ehtiyatlarının qorunması üçün təklif və rəylər hazırlayıb. “İlk növbədə, dağ çaylarının gətirmə konuslarında, yaxud terras zonalarında subartezian quyuları qazmaq lazımdır. Bunlar çayın özünün süzdüyü sulardır və içməli su ehtiyatları kimi istifadə oluna bilər. Bu tədbirlər dünyanın bir çox yerlərində yerinə yetirilir və bizdə də mümkündür”, - deyən Hüseyn Mustafabəyli çayların terraslarında su süzgəclərinin qurulmasının vacibliyinə diqqət çəkərək əlavə edir ki, beton bərələr hazırlayaraq içərisinə çay daşları doldurmaq və suyun ilkin təmizlənməsini həyata keçirmək, daha sonra növbəti hovuz, ya hovuzlar vasitəsilə suyu əhaliyə, yaxud əkin sahələrinə ötürmək mümkündür. Şöbə əməkdaşlarının təkliflərindən biri də ondan ibarətdir ki, bütün dağətəyi zonalarda eninə kanallar çəkilməlidir ki, o kanallar yağıntılar olan dövrdə eninə su ilə dolsun və torpağın altına ötürsün. Bu, həm bitkilərin inkişafına kömək edər, həm də suların boşuna axıb getməsinin qarşısını alar.
Tədqiqatçı-alim bölgədən axan Balakənçay, Katexçay, Kürmükçay, Şinçay, Kişçay, Daşağılçay, Filfiliçay, Tikanlıçay, Bumçay, Həmzəliçay, Türyançay və Göyçay dağ çaylarının gətirmə konuslarının geniş və az meyilli sahələrində subartezian quyularının qazılmasını məqsədəuyğun hesab edir. Bu ərazilərdə çay yatağının alt hissəsinə toplanan və süzülmüş şirin suları subartezian quyular vasitəsilə içməli su kimi yaxın ərazilərdəki yaşayış məntəqələrinə nəql etmək mümkündür. Böyük Qafqazın cənub ətəklərində (Şəki-Zaqatala iqtisadi zonası – red.) əksər dağ çaylarının gətirmə konuslarında qazılan subartezian quyuları içməli suya tələbatın ödənilməsində mühüm rol oynaya bilər.
Beləliklə, alimlərin qənaətinə görə, iqlim dəyişikliyi yalnız hava şəraitini dəyişmir, o, həm də su ehtiyatlarımıza, torpaqlarımıza və bütövlükdə həyatımıza birbaşa təsir göstərir. Bu səbəbdən hər birimizin suyu qənaətlə və şüurlu şəkildə istifadə etməsi gələcək nəsillərin rifahı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Müxbir - Rasim İslamoğlu
Bölmənin digər xəbərləri
