Bakı, 29 oktyabr, AZƏRTAC

“Bakıya uçuş. İncəsənət həftəsonu. Gələcəyi İNDİ duy” festivalı çərçivəsində Heydər Əliyev Mərkəzində italiyalı sənətçi Mikelancelo Pistolettonun layihəsi nümayiş olunacaq. Tamaşaçılar burada sənətçinin “Əbədiyyət güzgüsü” adlı əsəri ilə yaxından tanış ola biləcəklər.

Pistoletto altı onillikdən artıq yaradıcılığı boyunca güzgüdən tamaşaçını sənət əsərinin bir hissəsinə çevirmək üçün istifadə edib. Onun 1960-cı illərdə yaratdığı “Güzgü rəsmləri” seriyasında tamaşaçının əksi birbaşa əsərə daxil olaraq hər qarşılaşmanı fərqli və bənzərsiz edir. “Əbədiyyət güzgüsü”də müəllif bu ideyanı rəqəmsal dövrün imkanları ilə davam etdirir. Layihə süni intellekt vasitəsilə insan portretlərini birləşdirərək əvvəllər mövcud olmayan yeni simalar yaradır.

AZƏRTAC-a müsahibəsində italiyalı sənətçi Bakıda təqdim olunacaq əsərin mahiyyəti, ideyası və rəqəmsal texnologiyaların sənətdəki rolu barədə danışıb.

-Güzgü motivi sizin yaradıcılıq axtarışlarınızda niyə bu qədər mühüm yer tutur?

-Müasir incəsənət rəssamı öz daxili duyğularının və varlığının ifadəsi kimi fərdi imza yaratmağa yönəltdi. 1950-ci illərdə mən cəmiyyətdən uzaqlaşdıracaq müstəqil bir imza yaratmaq istəmirdim. Özümü iradəmlə yaratdığım bir işarə vasitəsilə deyil, mövcud olmağımın, bu dünyada varlığımın səbəbləri vasitəsilə tanımaq istəyirdim.

Mən varam və bunu inkar edə bilmərəm, çünki özümü güzgüdə görürəm. Güzgü mənim varlığımı birbaşa əks etdirir. Bu, özüm haqqında irəli sürdüyüm ixtiyari bir iddianın ifadəsi deyil. Buna görə də güzgüdə gördüyüm fiqurumu çəkərək avtoportret yaratmaq əvəzinə, güzgünün özünü təsvir etmək qərarına gəldim.

Kətanın səthində güzgü effekti yaratdım: qara, çoxsaylı lak qatları ilə örtülmüş fon işığı və təsviri kətanın virtual dərinliyinə çəkdi. Güzgüdə yalnız öz əksimə baxmırdım. Öz təsvirimlə yanaşı, məkan və zaman daxilində ətrafımda mövcud olan hər şeyin, o cümlədən güzgülü kətanda əks olunan bütün insanların təsvirini görürdüm. Beləcə, mənim avtoportretim dünyanın avtoportretinə çevrildi.

-“Əbədiyyət güzgüsü” layihəsinin əsas ideyası nədir?

-Layihənin əsas ideyası ölməzlikdir. Bu anlayışı mədəni irsimizdə qədim misirlilərdən miras almışıq. Firon obrazını düşünək: o, öz dövrünün bütün cəmiyyətini təmsil edirdi. Fironun bədəni mumiyalanır, təsviri isə pozulmazlıq və əbədiyyət rəmzi olan qızıldan hazırlanırdı. Qəbir də bu inanc və ayinlər sisteminə şahidlik edir: mərhuma yemək və başqa əşyalar təqdim etməklə onun yer üzündəki həyatından sonra da o biri dünyada yaşamağa davam edəcəyinə inanılırdı.

Ölməzlik ideyası əsrlər boyu davam edib: imperatorların qızılı portretlərinin yer aldığı Roma qəbirlərindən tutmuş, insan fiqurunun maddi dünyanı aşan və sonsuzluğun işığına açılan qızılı fonda təsvir olunduğu Bizans ikonalarına qədər.

Bu gün yeni texnologiyalar və süni intellekt sayəsində həmin arzu konkret və hər kəs üçün əlçatan formaya çevrilir. Bu, artıq yalnız fironlara, imperatorlara və ya təsvirləri qorunub əsrləri adlayan İsa Məsihə aid deyil. “Potensial olaraq hər birimiz bu imkandan yararlana bilərik, çünki hər bir kəs təsviri texnologiya vasitəsilə yaradılışın dinamik formuluna daxil edilə bilər.

Bu formula üç dairə ilə təqdim olunur. Bir insanın təsviri iki kənar dairədən birinə, başqa bir insanın təsviri isə qarşı tərəfdəki dairəyə yerləşdirilir. Mərkəzdə yaranan sahə onların əlaqə məkanına çevrilir və əvvəllər mövcud olmayan üçüncü bir fiqur yaradır. Bu proses bioloji çoxalmanı xatırladır: iki fərd yeni bir insanın yaranmasına səbəb olur. Yeni insanın görkəmi valideynlərindən fərqlənsə də, onlarla müəyyən oxşarlıqlar daşıyır.

Öz təsvirimi “Əbədiyyət güzgüsü”nün texnoloji sisteminə daxil etsəm, o, öz təsvirini ora yerləşdirən istənilən başqa şəxsin təsviri ilə birləşə bilər. Hər yeni əlaqə daha bir fiqur yarada, həmin fiqur isə öz növbəsində başqa təsvirlərlə əlaqəyə girə bilər. Beləliklə, sonu görünməyən bir zəncir formalaşır.

Deməli, insan fiziki olaraq həyatdan köçdükdən sonra da onun təsviri mövcud olmağa və yeni obrazlar yaratmağa davam edə bilər. Texnologiyanın mümkün etdiyi əbədiyyət ideyası məhz burada ortaya çıxır: bu, virtual müstəviyə köçürülmüş, insan cəmiyyəti daxilində tədricən formalaşan bir növ DNT-dir.

- Tamaşaçını əsərin ayrılmaz hissəsinə çevirmək sizin üçün nə deməkdir?

-Tamaşaçıların “Güzgülü tablo”nun ayrılmaz hissəsinə çevrildiyini görəndə anladım ki, mənim öz varlığım da ortaq düşüncənin bir hissəsinə çevrilir. Güzgülü tabloya baxan hər kəs öz təsviri vasitəsilə əsərin bir parçası olur və onu paylaşır. Buna görə də əsərin qarşısında fiziki olaraq mövcudluğunu görməzdən gələ bilməz.

Güzgülü tablo insanların düşüncələrini bir-biri ilə əlaqələndirir. Düşüncədən isə güzgünün qarşısında duran bütün insanları birləşdirən praktiki fəaliyyətlərə keçid yaranır: iqtisadiyyat, siyasət, din və sosial həyatın digər sahələri.

- Bu layihə vasitəsilə yaddaş və mövcudluq anlayışlarını necə araşdırırsınız?

- “Güzgülü tablo” yaradarkən onun səthində bir insanın və ya əşyanın təsvirini sabitləyirəm. Halbuki həmin təsvir güzgüdə yalnız bir anlıq görünə bilər. Güzgüdə gördüyümüz təsvirin yaddaşı yoxdur, çünki hər an indiki zamanı əks etdirir və növbəti anda dəyişir.

İndiki anın təsviri “Güzgülü tablo”da qalmır, çünki ardınca gələn bütün təsvirlər fərqlidir. Lakin güzgüdə yoxa çıxacaq bir təsviri tabloda sabitləməklə onun itməsinin qarşısını alır, qalmasına imkan verirəm. Beləliklə, o, artıq dəyişməyən və güzgüdə daim dəyişən təsvirlərlə yanaşı yaşayan bir anın təsvirinə çevrilir.

Bu, indiki zaman və gələcəklə birlikdə əbədi qalan bir anın yaddaşıdır. “Güzgülü tablo” və onun səthində sabitlənmiş təsvir vasitəsilə güzgüyə yaddaş verirəm.

- Azərbaycanlı tamaşaçılarla dialoqa girmək və işlərinizi Bakının tarixi və müasir kimliyini birləşdirən şəhər mühitində, Art Weekend 2026 çərçivəsində təqdim etmək sizin üçün nə deməkdir?

-Mənim işim incəsənət vasitəsilə Bakını dünyanın bütün digər məkanları ilə birləşdirir. Çünki “Güzgülü tablo”nu yaradan insani, bədii-intellektual və praktiki prinsip yerli sərhədlərlə məhdudlaşmır, universaldır.

Buna görə də incəsənət və mədəniyyət vasitəsilə Bakıda başlada biləcəyimiz dəyişiklik dünyanın qalan hissəsində də yaya biləcəyimiz dəyişikliklə eynidir. Planet miqyaslı cəmiyyətdə mövcud olan bütün fərqlər yaradılışın dinamik formulu vasitəsilə ortaq və qlobal səviyyədə bölüşülən anlaşmanın yaranmasına şərait yarada bilər.