Bakı, 27 may, AZƏRTAC

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin Qazılar Şurasının mayın 22-də Bakıda keçirilən iclasında İrəvan qazılığı ilə bağlı Əsasnamə təsdiq edilib və Bəxtiyar Nəcəfov İrəvan qazısı vəzifəsinə təyin olunub. Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Allahşükür Paşazadə həmin iclasda qeyd edib ki, İrəvan Qazılığının bərpası mənəvi varlığımızın dirçəldilməsi, tarixi yaddaşımızın bərpası deməkdir. Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə İrəvan Qazılığının yenidən bərpa olunmasını zamanın çağırışı və tarixi ədalətin təntənəsi kimi qiymətləndirib. İrəvan qazılığı ilə bağlı Əsasnamənin təsdiq edilməsi və Bəxtiyar Nəcəfovun İrəvan qazısı vəzifəsinə təyin edilməsi Erməni Apostol Kilsəsinin ciddi narahatçılığına səbəb olub. Ertəsi gün Erməni Apostol Kilsəsi bununla bağlı bəyanat yayıb. Ermənistan mediası və televiziyaları İrəvan qazılığının bərpası, qazı Bəxtiyar Nəcəfov haqqında həqiqəti əks etdirməyən məlumatlar yayıblar.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü Nazim Mustafa deyib.

O bildirib ki, Erməni Apostol Kilsəsi yaydığı bəyanatda Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Allahşükür Paşazadənin həmin iclasda səsləndirdiyi arqumentlərin heç birinə tutarlı cavab verə bilməyib. Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədrinin səsləndirdiyi XIX əsrin ikinci yarısında İrəvan quberniyasında 300-dən artıq məscidin mövcud olması faktının üstündən sükutla keçib. Halbuki, 1902-ci ildə İrəvanda nəşr edilən “İrəvan quberniyasının yaddaş kitabı”nda quberniya ərazisində mövcud olan 310 məscidin siyahısı verilib. Həmin siyahıda İrəvan şəhərində 7, Uluxanlıda 4, Böyük Vedidə 4 məscidin mövcudluğu qeyd edilir. Erməni Apostol Kilsəsi həmin məscidlərin aqibəti haqqında susur. Erməni Apostol Kilsəsi Allahşükür Paşazadənin Eçmiədzin Katolikosluğunun tarixi Azərbaycan ərazisində yerləşməsi faktını tarixin saxtalaşdırılması kimi qələmə verir. Eçmiədzin Katolikosluğunun 1441-ci ildə Azərbaycan hökmdarı Cahan şahın icazəsi ilə Kilikiyadan Çuxur Səəd ərazisindəki Valarşabad kəndindəki məbədə köçürülməsi faktının üstündən sükutla keçir.

Nazim Mustafa qeyd edib ki, bəyanatda Azərbaycanın dini rəhbərinin ritorikasında mütəmadi olaraq düşmənçilik təzahürlərinın yer aldığı qeyd edilir. Halbuki, erməni qriqorian kilsəsinin XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində istər Şərqi Anadoluda, istərsə də Qafqazda erməni silahlı dəstələrini maliyyələşdirən, kilsəni silah anbarına və terror yuvasına çevirməsi haqqında kifayət qədər faktlar və arxiv sənədləri mövcuddur. Amerika tədqiqatçısı Səmyuel Uimz “Ermənistan - terrorçu "xristian" ölkənin gizlinləri” əsərində yazır ki, XX əsrin lap əvvəllərindən erməni kilsəsi ilə terrorçu siyasi hərəkatın birləşməsi bu gün də davam edir. Müəllif erməni kilsəsinin üsyanları planlaşdıran və həyata keçirən terrorçuların qərargahı kimi fəaliyyət göstərdiyini, terrorçuların üsyan əmrini almaq üçün kilsə xadimlərinin qərarını gözlədiklərini yazır. “Daşnaksütyun” partiyası ilə erməni-qriqorian kilsəsinin əlaqələri haqqında N.Şavrov yazır: “Bu zaman (yəni, XX əsrin əvvəlində) “Daşnaksütyun”un başında artıq erməni kilsəsinin başçısı katolikos dururdu və inqilabi hərəkatın əsas rəhbərləri, inqilabi işə xərclənmək üçün pulların toplayıcıları da din xadimləri idi”. Qafqazın Ali İdarəedicisi knyaz Q. Qolitsın erməni siyasi partiyalarının, erməni kilsəsinin və onun nəzdindəki məktəblərin terror yuvasına çevrildikləri qənaətinə gəlib. Onun qaldırdığı vəsatət əsasında 1903-cü il iyunun 12-də erməni kilsəsinin əmlakının Rusiyanın Torpaq və Əmlak Nazirliyinin sərəncamına keçirilməsi haqqında İmperator qanunu imzalanıb. Bu qanunun qəbul edilməsindən sonra, başda bütün ermənilərin katolikosu Mkrtiç Xrimyan olmaqla, erməni siyasi təşkilatları çar hökumətinə qarşı sui-qəsdlər və terror aksiyaları həyata keçirməyə başlayıblar. Eçmiədzin kilsəsi və “Daşnaksütyun” partiyasının birgə təşkilatçılığı ilə çar II Nikolaya qarşı da sui-qəsd planı hazırlanıb. Bu əməliyyatın həyata keçirilməsi üçün “Daşnaksütyun” partiyasının 4 üzvü Bakıdan Peterburqa göndərilib. Terrorçuların “Armenak”, “Qriqor”, “Simon” və “Kaspar” gizli adları altında fəaliyyət göstərdikləri məlum olub.

“Bakının general-qubernatoru knyaz Nakaşidze açıq surətdə bəyan edib ki, 1905-ci ildə Bakıda iğtişaşların törədilməsində azərbaycanlılar yox, ermənilər təqsirkardırlar. Knyaz Nakaşidze 1892-ci il noyabrın 29-dan 1904-cü il aprelin 15-dək İrəvan quberniyasında vitse-qubernator vəzifəsində işləyib. O, 12 iyun 1903-cü il tarixli erməni kilsəsinin əmlakının müsadirə edilməsi ilə bağlı qanunun yerinə yetirilməsi üçün Eçmiədzin kilsəsinə ciddi təzyiqlər göstərib. Qafqaz polisinin gizli yazışmalarından məlum olur ki, məhz bu mövqeyinə görə, “Daşnaksütyun” partiyası Nakaşidzeni terror yolu ilə aradan götürmək barədə qərar qəbul edib və bu qərar 1905-ci ilin fevralında icra edilib. Eçmiədzin Katolikosluğunun maliyyələşdirdiyi “Daşnaksütyun” partiyasının Cənubi Qafqazda törətdiyi cinayətlər uzun müddət cəzasız qalıb. “Daşnaksütyun”un kütləvi qırğınlarda və terror aktlarının həyata keçirilməsində təqsirləndirilən bir qrup üzvlərinin 1909-cu ildən başlanan həbsləri ilə bağlı istintaq hərəkətləri uzun müddət davam edib. “Daşnaksütyunun işi” adlanan həmin cinayət işinə nəhayət, 1912-ci il yanvarın 17-də Peterburq məhkəməsində baxılıb. Məhkəmədə partiyanın 159 üzvünə ittiham irəli sürülüb, 350 şahid dindirilib. Təqsirləndirilənlər arasında, həmçinin 1905-1906-cı illər qırğınlarında bilavasitə iştirakları olan erməni din xadimləri də var idi”, - deyə tarix üzrə fəlsəfə doktoru əlavə edib.

Onun sözlərinə görə, 1988-ci ildə Azərbaycana qarşı əsassız ərazi iddiası nəticəsində baş qaldıran erməni separatizminin arxasında Ermənistanın rəsmi dairələri ilə yanaşı, Erməni Apostol Kilsəsi də dayanırdı. Qarabağdakı xristian kilsələri gizli silah-sursat anbarına çevrilib. Erməni keşişləri əllərində Kalaşnikov avtomatı dinc azərbaycanlı əhalinin qətlə yetirilməsi zamanı öndə gedirdilər. Bütün bunlar Erməni Apostol Kilsəsinin humanizmdən, tolerantlıqdan, dini etiqad azadlığından danışmağa mənəvi haqqının olmamasının əyani təsdiqidir. Prezident İlham Əliyev “İslamofobiya: qərəzin ifşa olunması və stiqmaların dağıdılması” mövzusunda mayın 26-da Bakıda keçirilən beynəlxalq konfransın iştirakçılarına ünvanladığı müraciətində qeyd edib ki, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin Qazılar Şurasının iclasında İrəvan qazılığının fəaliyyətinin bərpası barədə qərarın qəbul edilməsi tarixi ədalətin təmin olunması, Qərbi Azərbaycanda yerləşən mədəni və dini-mənəvi irsimizin məhv edilməsi haqqında həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması istiqamətində atılan vacib addımdır. Azərbaycanın 2023-cü ildə dövlət suverenliyini bərpa etməsindən sonra yaranan yeni reallıq Qərbi Azərbaycandan olan soydaşlarımızın dinc yolla tarixi-etnik torpaqlarına qayıdışının reallaşmasına hüquqi zəmin yaradıb. Eyni zamanda, Qərbi Azərbaycandakı maddi-mədəni irsimizin qorunması və bərpası məsələsi beynəlxalq təşkilatların qarşısında qaldırılıb. İrəvan qazılığının bərpası da bu istiqamətdə atılan növbəti addımlardan biridir.