Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC

1918-ci ilin mayında yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şərəfli tarixindən məlumdur ki, hələ müstəqilliyini əldə etməzdən əvvəl Azərbaycan xalqı çox ciddi hərbi-siyasi problemlərlə qarşılaşmışdı. Azərbaycanın siyasi, iqtisadi, mədəni mərkəzi olan Bakı şəhəri daşnak-bolşevik qüvvələrinin nəzarəti altında idi. Bu qüvvələr Bakıda milli hərəkatın genişlənməsinə qətiyyən razı deyildilər və öz məqsədlərinə nail olmaq üçün 1918-ci ilin martında Bakıda azərbaycanlı əhaliyə qarşı amansız soyqırımı həyata keçirmişdilər. Müstəqilliyin elan edilməsi ərəfəsində Lənkəran bölgəsi isə əvvəlcə bolşevik, sonra isə denikinçi qüvvələrin nəzarəti altına keçmişdi və onlar da Azərbaycan xalqının bu bölgəyə olan haqqını tanımaq istəmirdilər. Nəhayət, Qarabağın dağlıq hissəsi erməni-daşnak qüvvələrinin nəzarəti altına düşmüşdü. Təşkilinə yenicə başlanan və milli hərbi qüvvələri özündə birləşdirən müsəlman korpusunun isə elə bir gücü yox idi ki, Azərbaycan xalqına düşmən olan bu qüvvələrə müqavimət göstərsin və milli maraqları müdafiə edə bilsin. Belə bir vəziyyətdə müstəqilliyinin ilk günlərini yaşayan Azərbaycan hökuməti hərbi yardım üçün Osmanlı dövlətinə müraciət etdi. Bu müraciətin nəticəsi kimi, Azərbaycana türk hərbi qüvvələri göndərildi. Azərbaycanın milli hərbi qüvvələri də daxil olmaqla Qafqaz İslam Ordusu yaradıldı. Osmanlı Türkiyəsinin o zaman hərbi naziri olan Ənvər paşanın kiçik qardaşı Nuru paşa bu ordunun komandanı, Azərbaycanın görkəmli hərbçisi general-leytenant Əliağa Şıxlinski isə onun müavini təyin edildi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər tarix elmləri doktoru Mehman Süleymanovun “Qafqaz İslam Ordusunun zəfər missiyası” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

Azərbaycanın istiqlaliyyətinin müdafiəsi yolunda Qafqaz İslam Ordusu qüvvələri ilk ciddi sınaqla Qaraməryəm ətrafında qarşılaşmalı oldu. 1918-ci il iyunun 27-dən 30-dək burada baş verən döyüşlərdə daşnak-bolşevik qoşunlarına çox ağır zərbə vuruldu. Cəbhə xəttində əsaslı dönüş yaradıldı və Qaraməryəmdən başlanan bu dönüşdən sonra Bakıya doğru uğurlu bir yürüş başlandı. Bu uğurlu yürüşlərin nəticəsi idi ki, 1918-ci il iyul ayının sonlarında Qafqaz İslam Ordusunun qüvvələri artıq Bakı ətrafında idi.

Bakının azad edilməsi Nuru paşanın rəhbərliyi altında aparılan döyüşlərin, bütünlükdə Qafqaz İslam Ordusu hərəkatının uğurlu və şanlı zirvəsidir. Müvəffəqiyyətlə sona çatan bu əməliyyatla Bakı şəhəri daşnak-bolşevik qoşunlarının və ingilis bölmələrinin nəzarəti altından çıxarılaraq müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyətinın paytaxtına çevrildi. Bununla da, Azərbaycanın müstəqilliyi onun başı üzərini kəsdirmiş real təhlükədən nicat tapdı.

Bakının azad edilməsi Türkiyə və Azərbaycan silah qardaşlığının birgə mübarizəsinin məntiqi nəticəsi idi. Lakin bu nəticə elə də asanlıqla hasil olmadı. Çünki Bakı uğrunda mübarizəyə, əslində, dünyanın çox böyük dövlətləri və gücləri qatılmışdılar. Bir tərəfdən, Bakı Soveti ilə təmsil olunan bolşevik Rusiyası vaxtilə çar Rusiyasının hüdudlarına daxil edilmiş Bakını və bütün Azərbaycanı özünün gələcək ərazisi kimi görürdü və bu ərazilərə iddia irəli sürməkdə özünü haqlı sayırdı. Digər tərəfdən, Birinci Dünya müharibəsinin qaliblərindən olan Böyük Britaniya Xəzər hövzəsi ərazilərinə, xüsusilə də Bakı neftinə sahib olmaq üçün açıq fəaliyyətə başlamışdı və 1918-ci il iyul ayının sonlarında Bakı Sovetinin istefa verməsindən sonra şəhərdə hakimiyyəti ələ almış Sentrokaspi diktaturasının xahişi ilə öz qoşunlarını da Bakıya göndərmişdi. İran ərazisindən dəniz yolu ilə Bakıya göndərilən həmin qüvvələrə general Denstervil rəhbərlik edirdi. Məhz bu qüvvələrin Bakıya gəlməsindən sonra şəhər ətrafındakı hərbi mövqeləri bir qədər möhkəmləndirmək və bununla Qafqaz İslam Ordusunun 1918-ci il avqust ayının 5-də Bakının azad edilməsi üçün başlanan ilk hücumunun qarşısını almaq mümkün oldu.

Bundan başqa, Almaniya da Bakı neftinə sahib olmaq niyyətində idi. Bu dövlət Gürcüstan ərazisində möhkəmlənməklə Bakı ilə bağlı təcavüzkar planların icrasına daha da yaxın olmağa cəhd göstərirdi. Bakı neftinə sahib olmaq niyyətinin həyata keçirilməsi üçün Almaniya, hətta Birinci Dünya müharibəsində müttəfiq olduğu Osmanlı Türkiyəsi ilə qarşıdurmaya getməkdən çəkinmədi.

Belə təzyiqlərə baxmayaraq, Bakı şəhərinin azad edilməsinin qarşısını almaq mümkün olmadı. Bu tarixi vəzifənin həll edilməsi ilə bağlı 1918-ci il sentyabr ayının əvvəllərində Nuru paşa və Əliağa Şıxlinski Bakı ətrafına gəldilər və son döyüşə hazırlıq işlərinə rəhbərliyi öz üzərinə götürdülər. Bakının azad olunması üçün keçirilən həlledici hücumun planı Nuru paşa tərəfindən hazırlanmışdı. Hücuma lazımi hazırlıq işləri başa çatdıqdan sonra Nuru paşa, türk ordusu Şərq qrupunun komandanı Xəlil paşa, Əlahiddə Azərbaycan Korpusunun komandanı Əliağa Şıxlinski və digər yüksək rütbəli zabitlər Bakı ətrafına gəldilər. Qafqaz İslam Ordusu komandanlığının qərargahı Güzdəkdə, 5-ci Qafqaz firqəsinin qərargahı Qobuda, 15-ci türk firqəsinin qərargahı isə Masazırda yerləşdirilmişdi. Hücum planına əsasən 5-ci firqə Qurd qapısı - Xırdalan arasında, 15-ci firqə isə Biləcəri istiqamətindən başlayaraq Zığ burnuna qədər olan ərazidə yerləşdirilmişdi. Əlahiddə Azərbaycan Korpusuna daxil olan milli hərbi hissələr və könüllü dəstələr də bu firqələrin əməliyyat tabeliyinə verilmişdi. 4-cü Azərbaycan piyada alayı, süvari və topçu bölmələri 5-ci firqənin hücum sahəsində iştirak edirdilər. Azərbaycan milli qüvvələrinin süvari alayları, Maştağa dəstəsi və digər könüllü dəstələr isə 15-ci firqə komandanlığının əməliyyat tabeliyinə verilmişdi. Biləcəridən başlayaraq Zığ burnuna qədər olan dövrələmə xətt boyunca əsasən Azərbaycanın milli qüvvələri döyüşürdülər. Sentyabrın 13-də axşam Nuru paşa tərəfindən imzalanan həlledici hücum əmrinə əsasən, türk hərbi hissələrinin 9-cu, 10-cu, 13-cü, 56-cı piyada alayları və topçu bölmələri Qurd qapısı istiqamətində qərar tutmuşdular. Əmrə əsasən, 9-cu və 56-cı alaylar gecə başlanacaq hücumla atəş açmadan “Sentrokaspi” və ingilis qüvvələrinin ilk müdafiə xəttini ələ keçirməli, sonra hücumu davam etdirərək, qarşı tərəfin ikinci müdafiə xəttini də nəzarət altına almalı, yalnız bundan sonra ələ keçirdikləri mövqelərdə möhkəmlənməklə, səhərin açılmasını gözləməli idilər. Arxada qalan alayların və topçu bölmələrinin yetişməsi ilə Bakıya doğru hücum davam etdirilməli idi. Qafqaz İslam Ordusu qüvvələri sentyabrın 14-nə keçən gecə başlanan hücumla qarşıya qoyulan vəzifələri uğurla yerinə yetirdilər. “Sentrokaspi” - ingilis qüvvələrinin son dərəcə güclü müqavimətinə baxmayaraq, hissə və bölmələrin çevik və sürətli fəaliyyəti, əsgər və zabitlərin, habelə Azərbaycan könüllülərinin mərdlik və əzmkarlıqla döyüşməsi, Nuru paşanın əməliyyatı məharətlə idarə etməsi, ordunun ehtiyatda saxlanılan 106-cı və 107-ci alaylarının vaxtında və yerində döyüşə qatılması qarşı tərəfin bütün ümidlərini puça çıxardı. Sentyabrın 14-də ingilis qüvvələrinə ağır zərbə endirildi. Elə həmin günün axşamı onlar Bakını tərk etdilər. Sentyabrın 15-də döyüşlər o qədər də uzun sürmədi. Bakını nəzarətdə saxlamağa çalışan qüvvələr xarici ölkələrin konsulluqlarının nümayəndələrinin iştirakı ilə aparılan danışıqlarda şəhəri təhvil verməyə razı olduqlarını bildirdilər. Bununla da, Bakının azad olunması üçün türk-Azərbaycan qüvvələrinin apardıqları ikigünlük əməliyyat parlaq qələbə ilə başa çatdırıldı. Nuru paşa Bakının azad edilməsı barədə həm Azərbaycan hökumətinə, həm də Türkiyə hökumətinə, Baş komandan vəkili və hərbiyyə naziri Ənvər paşaya dərhal rəsmi teleqramlar göndərdi. Azərbaycan hökumətinə göndərdiyi teleqramında Nuru paşa bildirirdi ki, Bakı şəhəri ayın 15-də saat 9 ərəfəsində düşmən qüvvələrindən azad edilmişdir. O, başqa bir teleqramında isə Azərbaycan hökumətındən xahiş edirdi ki, Bakıda ictimai asayişin qorunması üçün Gəncədən polis qüvvələri göndərilsin. Bakı şəhərinin azad edilməsi Azərbaycan xalqı tərəfindən çox böyük sevinc və təntənə ilə qarşılandı.

Azərbaycan hökumətinin rəhbəri Fətəli xan Xoyski öz sevincini Nuru paşaya göndərdiyi teleqramında belə ifadə etmişdi: “Qafqaz İslam Ordusu komandanı, səadətli Nuru paşa həzrətlərinə! Komandanlığınız altında bulunan cəsur türk əsgərlərimiz tərəfindən Azərbaycanın başkəndi olan Bakının düşməndən təmizlənməsi münasibətilə millətim, zati-həmiyyeyi-pərvəranələrinizə və dünyanın ən cəsur və soylu əsgəri olan türkün oğullarına minnətdar olduğumu ərz etməklə iftixar edərim”.

Bakının azad edilməsi Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycandakı 4 aylıq fəaliyyətinin təntənəsi idi. Sentyabrın 16-da səhər Qafqaz İslam Ordusunun Bakının asayişində dayanan hissələrindən başqa qalan qüvvələrın rəsmi-keçidi oldu. Rəsmi-keçid Qırmızı qışla adlanan məntəqədə təşkil edildi (həmin dövrdən qalma sxemlərə görə təxmin etmək olar ki, Qırmızı qışla indi Bakı Dövlət Universiteti yerləşən yerdən Biləcərı yolunadək olan sahədə idi). Rəsmi-keçiddə Nuru paşa, Xəlil paşa, Əliağa Şıxlinski, Həbib bəy Səlimov, Azərbaycan parlamentınin və hökumətinin bir sıra üzvləri iştirak edirdilər.

1918-ci ildə Bakı şəhərinin işğaldan azad edilməsi eyni kökdən olan Azərbaycan və türk xalqlarının təbii qardaşlığın bu gün də qürurla xatırlanan və çağdaş nəsillərimiz tərəfindən layiqincə davam etdirilən qiymətli nümunəsidir. Bu münasibətlər milli-tarixi dəyərlərlə yanaşı, həm də müasir dünyanın sivil normalarına əsaslanır və iki ölkənin uğurlu inkişafına etibarlı bir zəmin yaradır. 2018-ci il sentyabr ayının 15-də Bakı şəhərinin azad edilməsinin 100 illiyi münasibətilə Azadlıq meydanında təşkil edilmiş möhtəşəm paradda çıxış edərkən Türkiyə Respublikasının Prezidenti iki ölkə arasındakı münasibətləi belə dəyərləndirirdi: “Azərbaycanın sevinci, bizim sevincimizdir, qüruru bizim qürurumuzdur, dərdi, ağrısı, problemi də bizim problemimizdir. Azərbaycan kədərlənərsə biz də kədərlənərik, Azərbaycan sevinərsə, biz də sevinərik. Azərbaycanın ən böyük problemi olan Dağlıq Qarabağ məsələsi bizim üçün də eyni dərəcədə ağrılı problemdir”. Məhz belə bir münasibətin nəticəsi idi ki, 2020-ci ilin sentyabrında başlanan Vətən müharibəsi dövründə Türkiyə Prezidenti, Türkiyənin xarici işlər naziri və hərbi naziri, habelə Türkiyə ictimaiyyəti qətiyyətli bəyanatlar verdilər, Türkiyənin bütün gücü ilə Azərbaycanın yanında olduğunu bildirdilər. Bunun ardınca isə Türkiyə Ordusunun və Azərbaycan Ordusunun irimiqyaslı hərbi təlimlərinin başlanması Türkiyə rəhbərliyinin bəyanatının arxasında ciddi əməli mövqe dayandığını bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu qardaşlıq münasibətləri artıq tarixin sınağından çıxmış bir münasibətdir. Çanaqqala zəfərində, Bakının azad edilməsində çiyin-çiyinə məhrumiyyətlərə qatlaşaraq şəhidliyi qəbul edən əcdadların yolunu bu gün də eyni təmənnasızlıq və fədakarlıqla davam etdirə biləcək nəsillərimiz var. Unutmayaq ki, 1918-ci ildə Bakı şəhərinin yadelli qüvvələrdən təmizlənməsindən heç bir ay keçməmiş türk-Azərbaycan hərbi qüvvələri Qarabağın dağlıq hissəsini də erməni-daşnak qoşunlarından bütünlüklə azad etdilər. Tarix isə təkrarlana bilər. Əslində, bu tarixi təkrarlamaq bizim haqqımızdır və Türkiyə ilə Azərbaycanın güclənməsinə qısqanclıqla yanaşanlar da bunu unutmasınlar.