Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun On Üçüncü Sessiyası (WUF13)

17 may 2026-cı il, Bakı, Azərbaycan Respublikası

Açılış

-Zati-aliləri, hörmətli nazirlər, üzv dövlətlərin nümayəndələri, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı sistemindən olan həmkarlar, yerli və regional hökumətlərin, vətəndaş cəmiyyətlərinin, akademik dairələrin üzvləri və digər tərəfdaşlar.

Sədr kimi, bugünkü Yeni Şəhər Gündəliyi üzrə Nazirlər Görüşü zamanı qaldırılan əsas məsələlərin xülasəsini təqdim etməkdən şərəf hissi duyuram.

İcazə verin, bugünkü müzakirələrə töhfə verən bütün nazirlərə, nümayəndə heyətlərinin rəhbərlərinə, panellərin iştirakçılarına və digər iştirakçılara təşəkkürümü bildirim.

Mən, həmçinin nümayəndə heyətləri ilə birgə Azərbaycan hökumətinə və xalqına səmimi qonaqpərvərliyinə və 176 ölkədən 57 mindən çox iştirakçını bir araya gətirən və bu günə qədər Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun ən böyük sessiyası olan WUF13 tədbirinin Bakıda uğurlu təşkilinə görə minnətdarlığımı bildirirəm.

Nazirlərin həm WUF13-ə hazırlıq prosesində təqdim olunan innovativ yanaşmaları, o cümlədən şəhərsalma ilə bağlı müzakirələrin əhəmiyyətini daha da artıran ilk Liderlərin Bəyanatları Seqmentini, həm də Azərbaycan və BMT-Məskunlaşma Proqramının Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun gələcək sessiyalarına ev sahibliyi etmək üçün operativ qaydalar üzərində əməkdaşlıq etmək niyyətini alqışladıqlarını da qeyd edirəm.

Biz, həmçinin adekvat mənzil təminatı və davamlı şəhərsalma üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq üçün bu vacib platformanın təşkil edilməsində Zati-aliləri Prezident İlham Əliyevin uzaqgörən liderliyini, eləcə də BMT-nin Məskunlaşma Proqramının icraçı direktoru Anaklaudia Rossbaxın səylərini yüksək qiymətləndiririk.

Əsas ümumi mesaj

Bugünkü görüş çox mühüm bir vaxtda keçirildi. 2026-cı il Yeni Şəhər Gündəliyinin 20 illik icra dövrünün yarısının tamamlandığı mərhələdir. Kitoda qəbul edilməsindən 10 il sonra Yeni Şəhər Gündəliyi adekvat mənzil və inklüziv, təhlükəsiz, dayanıqlı və davamlı şəhərlər və insan məskənlərinin inkişafı üçün həlledici bir çərçivə olaraq qalır. Eyni zamanda, bugünkü müzakirələr onu deməyə əsas verir ki, ikinci onillik yalnız yenilənmiş ambisiyalarla deyil, sürətləndirilmiş icra, daha güclü tərəfdaşlıq və insanların həyatında aydın görünən irəliləyişlə müəyyən edilməlidir.

Gün ərzində ortaya çıxan əsas mesaj budur: mənzil sadəcə sığınacaq demək deyil. Bu, insan hüququ, ləyaqət və sosial inteqrasiya üçün təməl, fürsətlər üçün hərəkətverici qüvvə, iqlim dəyişikliyinə dayanıqlılıq və davamlı şəhər inkişafı üçün praktik bir həll yoludur. WUF13-ün “Hər kəs üçün yaşayış yerləri: təhlükəsiz və dayanıqlı şəhərlər və yaşayış məskənləri” mövzusunda əks olunduğu kimi, adekvat mənzil təminatı Yeni Şəhər Gündəliyinin insanların gündəlik həyatında tətbiqi üçün ən aydın və ən təxirəsalınmaz başlanğıc nöqtələrdən biridir.

Milli bəyanatlardan əsas məqamlar

Səhər sessiyası zamanı nazirlər və nümayəndə heyətlərinin rəhbərləri icranın ilk onilliyi dövründəki milli təcrübələrini bölüşüblər.

Bir çox natiqlər milli inkişaf planları, mənzil siyasəti, ərazi planlaşdırılması qanunları, torpaqların idarə edilməsi siyasəti, inteqrasiya olunmuş ərazi çərçivə sənədləri, Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (DİM) ilə uyğunlaşdırılmış strategiyalar və milli hesabat prosesləri daxil olmaqla, davamlı şəhərsalma üçün milli siyasətin, hüquqi və planlaşdırma üzrə çərçivə sənədlərinin gücləndirilməsi sahəsində əldə edilmiş irəliləyişi vurğuladılar. Bəzi nümayəndə heyətləri, həmçinin genişmiqyaslı mənzil proqramları, əlverişli mənzil maliyyələşdirmə tədbirləri, infrastruktur investisiyaları, şəhərlərin bərpası, qeyri-rəsmi məskunlaşmaların təkmilləşdirilməsi, torpaq sahələrinin nizamlanması, iqlim dəyişmələrinə uyğunlaşmış planlaşdırma, rəqəmsal alətlər və daha güclü yerli idarəetmə sistemləri barədə məlumat veriblər.

Eyni zamanda, milli bəyanatlarda mövcud olan çağırışların miqyası barədə də danışılıb. Natiqlər çıxışlarında planlaşdırma, infrastruktur, mənzil təchizatı və xidmət göstərilməsini qabaqlayan sürətli şəhərsalmadan bəhs ediblər. Mənzil əlçatanlığı və çatışmazlığı geniş yayılmış problem kimi qeyd edilib və onun azgəlirli ailələrə, ortagəlirli qruplara, gənclərə, ilk dəfə ev alanlara, qeyri-rəsmi işçilərə, miqrantlara, məcburi köçkün statuslu əhaliyə və həssas icmalara təsir etdiyi bildirilib. Bəzi bəyanatlarda gecəqonduların qalması, təhlükəsiz mülkiyyət, adekvat olmayan ilkin xidmətlər, iqlim və fəlakət riskləri, maliyyələşdirmə məhdudiyyətləri, məlumat boşluqları və qeyri-bərabər institusional potensial da vurğulanıb.

Yeni Şəhər Gündəliyinin üç transformativ öhdəliyi arasında xüsusi diqqət sosial inteqrasiya və yoxsulluğun aradan qaldırılması üçün davamlı şəhər inkişafına yönəldilib. Natiqlər mənzil təminatını yoxsulluğun azaldılması, inteqrasiya, sabitlik, ləyaqət və imkanlara çıxışla əlaqələndiriblər. Bir çoxları mənzil siyasətinin kənarda qalma riski ən çox olanlara, o cümlədən azgəlirli ailələrə, qadınlara, gənclərə, yaşlılara, əlilliyi olan şəxslərə, miqrantlara, qeyri-rəsmi işçilərə, məcburi köçkün əhaliyə, gecəqondu sakinlərinə, böhran və ya iqlim risklərinin təsirlərinə məruz qalan icmalara çatmalı olduğunu vurğulayıb. Evsizlik də davamlı diqqət tələb edən bir məsələ kimi qeyd olunub və bəzi nümayəndə heyətləri adekvat mənzilə çıxışı genişləndirmək üçün ölkə səviyyəsində həyata keçirilən səylər barədə fikirlərini bölüşüblər.

Ekoloji cəhətdən davamlı və dayanıqlı şəhər inkişafı da əsas mövzu olub. Bəzi nümayəndə heyətləri mənzil, şəhərsalma, iqlim dəyişmələri ilə mübarizə tədbirləri və davamlı inkişaf arasındakı sıx qarşılıqlı əlaqələri qeyd ediblər. Bu, xüsusilə mənzil sistemlərinin dəniz səviyyəsinin qalxmasına, ekstremal hava hadisələrinə və iqlim maliyyələşdirməsinə məhdud çıxışa getdikcə daha çox həssas olan İnkişaf etməkdə olan kiçik ada dövlətləri timsalında daha aydın görünür. Nazirlər, həmçinin təmiz havanın təkcə ətraf mühit məsələsi olmadığını, həm də ictimai sağlamlıq, həyat şəraitinin səviyyəsi və davamlı şəhərsalma məsələsi olduğunu vurğulayıblar.

Davamlı və inklüziv şəhər inkişafı və imkanlarına da digər iki öhdəlik qədər olmasa da, müəyyən diqqət yetirilib. Bəzi natiqlərə görə, mənzil iş yerlərinə, dolanışıq vasitələrinə, məhsuldarlığa, mobilliyə və yerli iqtisadi inkişafa çıxışa təsir edir. Bununla belə, mənzil təminatının iqtisadi rolu daha az diqqət çəkib və Yeni Şəhər Gündəliyinin icrasının növbəti mərhələsində daha tam şəkildə həll edilməsi lazım ola bilər.

Milli bəyanatlarda mənzillə bağlı bir sıra mövzular da diqqət mərkəzində olub. Əlçatanlıq, dayanıqlılıq, qeyri-rəsmi məskunlaşmalar və iqlimlə mənzil arasında əlaqə ən çox qaldırılan məsələlər arasında yer alıb. Natiqlər mülkiyyət təhlükəsizliyini, əsas xidmətlərə çıxışı, ictimai və sosial mənzilləri və yaşayışa yararlılığı da vurğulayıblar. Məkan, əlçatanlıq və mədəni adekvatlıq da daxil olmaqla, adekvat mənzil təminatının digər aspektlərinə daha az toxunulub və bunların gələcəkdə aparılacaq müzakirələrin və icranın subyekti ola biləcəyi bildirilib.

Bir daha vurğulanıb ki, mənzil məsələsini təcrid olunmuş şəkildə həll etmək mümkün deyil. Natiqlər mənzili torpaq, infrastruktur, nəqliyyat, xidmətlər, iş yerləri, sosial müdafiə, ictimai məkanlar, iqlim tədbirləri və yerli iqtisadi inkişafla əlaqələndirən inteqrasiya olunmuş və məkan əsaslı yanaşmaların tətbiq olunmasına çağırıblar. Bəzi natiqlər, həmçinin ikinci dərəcəli şəhərlər, kiçik şəhərlər, şəhər-kənd arasında olan əlaqələr və balanslaşdırılmış ərazi inkişafı barədə danışıblar. Bu xüsusda natiqlər, həmçinin vurğulayıblar ki, davamlı və inklüziv şəhər inkişafında tarixi və mədəni irsinin qorunması nəzərə alınmalıdır.

Milli və regional şəhər forumları qabaqcıl təcrübələrin mübadiləsi, tərəfdaşlıqların gücləndirilməsi və müxtəlif kontekstlərə uyğunlaşdırıla və genişləndiriləbilən həll yollarının müəyyənləşdirilməsi üçün vacib platformalar kimi qiymətləndirilib. Natiqlər, həmçinin hökumət, akademik dairələr, vətəndaş cəmiyyətləri, qeyri-hökumət təşkilatları, icmalar və özəl sektor arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıblar.

Bəzi natiqlər müharibələrin, münaqişələrin və fəlakətlərin şəhərlərə, mənzil, infrastruktur və təməl xidmətlərə təsirini, eləcə də köçkünlük və humanitar çətinliklər barədə danışıblar. Nümayəndə heyətləri, həmçinin münaqişədənsonrakı dövrdə aparılan yenidənqurma və bərpa proseslərinin vacibliyinə toxunublar. Bu xüsusda onlar oxşar kontekstlərdə aktual ola biləcək nümunə kimi, münaqişədənsonrakı yenidənqurma sahəsində Azərbaycanın təcrübəsini alqışlayıblar və bu səylərdə Azərbaycanla həmrəyliklərini ifadə ediblər. Nazirlər, həmçinin WUF13-də Azərbaycanın BMT-nin Məskunlaşma Proqramı, Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı və Bakı İqlim və Sülh Fəaliyyəti Mərkəzi ilə birgə əməkdaşlıqla hazırladığı “Təhlükəsiz qayıdış üçün ağıllı, davamlı yaşayış məskənləri” təşəbbüsünün planlaşdırılan təqdimatını alqışlayıblar. WUF13-də davamlı bərpa üçün beynəlxalq səviyyədə tanınmış standartları müəyyən etməyi və həssas ölkələrin beynəlxalq inkişaf və iqlim maliyyələşdirməsinə daha geniş çıxışını asanlaşdırmağı hədəfləyən 4SRP təlimatlarını və meyarlarını hazırlamaq vəzifəsi daşıyan xüsusi bir işçi qrupunun yaradılmasının planlaşdırılmasına dəstək ifadə edilib.

Səmərəli icranın əsas hərəkətverici amilləri arasında idarəetmə, planlaşdırma və maliyyələşdirmə xüsusi vurğulanıb. Nümayəndə heyətləri daha yaxşı çoxsəviyyəli koordinasiya, səlahiyyətləndirilmiş yerli hökumətlər, daha güclü planlaşdırma sistemləri və daha proqnozlaşdırılabilən maliyyələşdirmənin tətbiq olunmasına çağırış ediblər. Layihənin hazırlanması, icrası və şəhər monitorinqinin dəstəklənməsi də daxil olmaqla, bacarıqların artırılması dəfələrlə vurğulanıb. Rəqəmsal texnologiyalar digər icra hərəkətverici qüvvələrinə nisbətən daha az qeyd edilib ki, bu da əlavə mübadilə, praktik tövsiyələr və bacarıqların inkişafının faydalı ola biləcəyi bir sahəni göstərir.

Milli bəyanatlarda növbəti onilliyin öhdəliklərdən daha genişmiqyaslı şəkildə icraya keçməli olduğu vurğulanıb. Bu, daha güclü maliyyə, daha güclü qurumlar və daha güclü tərəfdaşlıq tələb edəcəkdir. Bu, həmçinin milli öhdəlikləri insanların həyatında nəzərəçarpacaq irəliləyişlərə çevirməyə imkan verən praktik vasitələr, yerli potensial, məlumat sistemləri və hesabatlılıq mexanizmləri tələb edəcəkdir.

Üç panel müzakirədən əsas məqamlar

Günortadan sonrakı panellərdə bu müzakirələr Yeni Şəhər Gündəliyinin üç transformativ öhdəliyi prizmasından daha geniş təhlil edilib.

Sosial inteqrasiya üçün mənzil və yoxsulluğun aradan qaldırılması mövzusunda keçirilən birinci paneldə torpaq və mənzilin insan hüquqları və sosial və şəhər ədalətinin sütunları kimi qəbul edilməli olduğu vurğulanıb. Natiqlər bildiriblər ki, müzakirələr yalnız mənzillərin sayı ətrafında deyil, mənzilin keyfiyyəti, icmaların gücü və insanları iş, təhsil, xidmətlər və imkanlarla əlaqələndirən sosial infrastruktur məsələlərin həlli üçün aparılmalıdır.

Bu panel sessiyada mənzil, infrastruktur, yoxsulluğun azaldılması və dayanıqlılığı özündə ehtiva edən inteqrasiyaolunmuş yanaşmalar vasitəsilə qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrinin təkmilləşdirilməsinin zəruriliyi vurğulanıb. Natiqlər, həmçinin özəl investisiyaların mühüm rol oynadığını, lakin ictimai maraqlarla uyğunlaşdırılmalı və gentrifikasiyaya və ya əhalinin yerdəyişməsinə səbəb olmamalı olduğunu diqqətə çatdırıblar.

Şəhərlərin inkişafı üçün mənzil təminatı və hamı üçün imkanlar mövzusunda keçirilən ikinci panel sessiyada mənzil təminatı əsas iqtisadi və sosial infrastruktur kimi vurğulanıb. Natiqlər mənzil siyasətinin insan mərkəzli və tələbatyönümlü, iş yerləri, təhsil, səhiyyə, nəqliyyat, təhlükəsizlik, xidmətlər və yerli dolanışıqla əlaqəli olmalı olduğunu bildiriblər. Bu paneldə mənzil təminatının təcrid olunmuş layihələrdən miqyaslı, əlaqələndirilmiş şəhərmiqyaslı və ölkəmiqyaslı sistemlərə keçməli olduğu qeyd edilib.

İştirakçılar, həmçinin əlverişli torpaq sahələrinin təqdim olunmasının, inklüziv və çevik maliyyələşdirmə sistemlərinin gücləndirilməsinin, qeyri-rəsmi yaşayış yerlərinin iqtisadi rolunun tanınmasının zəruruliyini vurğulayıblar. Ən kasıb sakinləri nəzərə alan şəhər hər kəs üçün daha yaxşı şəhərdir.

Ekoloji cəhətdən davamlı və dayanıqlı şəhər inkişafı üçün mənzil məsələsinə həsr olunmuş üçüncü panel sessiyada iqlim böhranının həm də mənzil böhranı olduğu vurğulanıb. Natiqlər qeyd ediblər ki, qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrində yaşayan 1 milyarddan artıq insan ekstremal hava hadisələrinə çox məruz qalır və adətən əsas xidmətlərə çıxışdan məhrum olur. Bu panel sessiyada evlərin və infrastrukturun necə planlaşdırılması, tikilməsi, təkmilləşdirilməsi və yenidən qurulması ilə bağlı qərarların emissiyaları azalda, dayanıqlığı gücləndirə və eyni zamanda, həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra biləcəyini diqqətə çatdırılıb.

İştirakçılar milli iqlim strategiyaları, Milli Səviyyədə Müəyyən Edilmiş Töhfələr, Milli Uyğunlaşma Planları və uzunmüddətli strategiyalar da daxil olmaqla, mənzil siyasəti ilə iqlim siyasəti arasında daha sıx uyğunlaşmaya çağırış ediblər. Onlar, həmçinin daha çox iqlim maliyyələşdirilməsinə, daha güclü yerli potensiala, daha yaxşı layihə hazırlığına, çoxsəviyyəli idarəetməyə və icmalar, yerli hökumətlər, inkişaf bankları, mənzil birlikləri və özəl sektorla tərəfdaşlığa ehtiyac olduğunu vurğulayıblar.

Növbəti onillik üçün prioritetlər

Gün ərzində aparılan müzakirələrdə Yeni Şəhər Gündəliyinin icrasının qalan onilliyi üçün bir neçə prioritet ortaya çıxıb.

Birincisi, adekvat, əlverişli, təhlükəsiz və iqlim dəyişmələrinə davamlı mənzil təminatı, o cümlədən sosial mənzil, kirayə mənzil, ictimai mənzil təminatı, icmaəsaslı yanaşmalar, aşağı və ortagəlirli ailələrə dəstək vasitəsilə milli və yerli inkişaf strategiyalarının mərkəzində yerləşdirilməlidir.

İkincisi, öhdəliklər icra mexanizmləri ilə uyğunlaşdırılmalıdır. Bu, daha aydın hesabatlılıq, texniki dəstək, layihənin hazırlanması, məlumat sistemləri və ölçüləbilən izləmə tələb edir.

Üçüncüsü, əlverişli mənzil təminatı maliyyəsi, bələdiyyə maliyyəsi, iqlim və inkişaf maliyyəsi, güzəştli maliyyə, qarışıq maliyyələşdirmə, özəl sektor tərəfdaşlığı, həssas ölkələr və regionlar üçün proqnozlaşdırılabilən dəstək daxil olmaqla, şəhər maliyyələşdirilməsi gücləndirilməlidir.

Dördüncüsü, mənzil təminatı daha geniş şəhər və ərazi planlaşdırması ilə inteqrasiya olunmalı, bu, onu torpaq, infrastruktur, xidmətlər, mobillik, iş yerləri, ictimai məkanlar, sosial siyasət, iqlim dəyişikliyinə davamlılıq və yerli iqtisadi inkişafla əlaqələndirməlidir.

Beşincisi, şəhərlər və icmalar enerjiyə qənaət edən binalar, su və sanitariya, davamlı mobillik, təmiz enerji, daşqınların idarə olunması, sahilyanı ərazilərin dayanıqlılığı, fəlakət risklərinin azaldılması və risklərə əsaslanan köçürülmə daxil olmaqla, dayanıqlı, yaşıl və azkarbonlu infrastruktura daha çox investisiya qoyuluşuna ehtiyac duyurlar.

Altıncısı, yerli hökumətlərin daha güclü çoxsəviyyəli idarəetmə, bələdiyyə potensialı, maliyyə mərkəzsizləşdirilməsi, iştirakçı planlaşdırma, şəhər və regionların qərar qəbuletmədə daha aydın rolları vasitəsilə səlahiyyətləri artırılmalıdır.

Nəhayət, icra insanlara yönəlmiş və inklüziv olaraq qalmalı, xüsusilə qadınlara, gənclərə, yaşlılara, əlilliyi olan şəxslərə, miqrantlara, köçkün əhaliyə, qeyri-rəsmi işçilərə, aztəminatlı ailələrə, gecəqondu sakinlərinə, torpaqsız icmalara, böhran və ya iqlim risklərinə məruz qalan icmalara xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Yekun

Zati-aliləri, həmkarlar.

Bugünkü müzakirələr Yeni Şəhər Gündəliyinin yalnız aktual deyil, həm də zəruri olduğunu bir daha təsdiqlədi. İcranın ilk onilliyi mühüm təcrübələr, dərslər və tərəfdaşlıqlar yaratdı. İkinci onillik indi daha genişmiqyaslı şəkildə icra ilə müşayiət olunmalıdır.

Bu Nazirlər Görüşündən irəli gələn mesajlar WUF13, “Bakı Fəaliyyətə Çağırış” sənədi və 2026-cı il iyulun 16-17-də Nyu-Yorkda keçiriləcək Yeni Şəhər Gündəliyinin aralıq icmalı ilə bağlı Baş Assambleyanın Yüksək Səviyyəli Görüşünə hazırlıqlarda geniş müzakirələrə yol açacaq.

Sədr kimi, bugünkü iclasdan bu aralıq dövrdən yalnız nəticələri qiymətləndirmək üçün deyil, həm də siyasi öhdəlikləri yeniləmək, icranı gücləndirmək və davamlı şəhər inkişafının mərkəzinə adekvat mənzil təminatını yerləşdirmək üçün istifadə etmək məqsədilə açıq bir çağırış eşidirəm.

Gəlin, 2036-cı ilə qədər şəhərləri və yaşayış məskənlərini inklüziv, təhlükəsiz, dayanıqlı və davamlı etmək üçün birlikdə çalışmaq istiqamətində bu dinamikanı Bakıdan Nyu-Yorka aparaq və öhdəlikdən fəaliyyətə keçirək.

Çox sağ olun.