Şəki, 24 iyul (AZƏRTAC). İpəkçilik Azərbaycanda 1500 illik tarixə və zəngin ənənələrə malik bir sahədir. İpəkdən söz düşəndə, şübhəsiz, gözlərimiz önünə ilk növbədə qədim Şəki şəhəri gəlir. Bu şəhər əsrlər boyu ipəkçilik ənənələrinin qorunub saxlandığı bir diyar olmuşdur. İpəkçilik bütün tarixi dövrlərdə şəkililərin həyatında, məişətində özünəməxsus yer tutmuşdur. İpəkçiliyin Şəkidə qədim və mühüm təsərrüfat sahəsi olduğunu bu ərazidə aparılan arxeoloji tədqiqatlar da sübut etmişdir.

Orta əsrlərdə Şəki nəinki Azərbaycanın, eləcə də Yaxın və Orta Şərqin ən böyük ipək istehsalçısı və toxuculuq mərkəzlərindən biri hesab olunurdu. İpəkçiliyin inkişafı Azərbaycanın bu qədim şəhərini böyük karvan yolları ilə birləşdirmiş, yeni-yeni karvansaraların tikilməsinə, şəhər həyatının canlanmasına səbəb olmuş, ticarətin və sənətkarlığın inkişafına mühüm təsir göstərmişdir. Şəki sənətkarlarının xam ipəkdən hazırladıqları zərif parçalar, gözəl paltarlar, al-əlvan kəlağayılar xarici ölkələrə ixrac olunmuş, şəhər öz ipəyi ilə bütün dünyada məşhurlaşmışdı. 1931-ci ildə Şəkidə keçmiş SSRİ-nin ən böyük ipək sənayesi müəssisələrindən olan ipək kombinatı işə salınmışdı.

Ötən əsrin 70-80-ci illərində Azərbaycanda, o cümlədən Şəkidə ipəkçiliyin inkişafı xüsusilə geniş vüsət alınmışdı. Həmin illərdə respublikamızda ildə 5-6 min ton yaş barama və ondan 350-400 ton xam ipək istehsal olunur, on milyonlarla kvadratmetr müxtəlif çeşidli ipək parça toxunurdu. İpək qurdunun bəslənməsi və barama istehsalı ilə 150 mindən artıq kəndli ailəsi məşğul olurdu. Həmin dövrlərdə Azərbaycanın ipək sənayesində 14 min nəfərdən çox, o cümlədən “Şəki-İpək” kombinatında 7 min nəfərə yaxın daimi işçi çalışırdı. Azərbaycan barama istehsalına görə keçmiş sovetlər birliyində Özbəkistandan sonra ikinci, istehsal olunan ipəyin keyfiyyətinə görə isə birinci yeri tuturdu. “Şəki-İpək” kombinatı SSRİ-nin 75 müəssisəsinə ipək parça, 84 müəssisəsinə isə ipək sap göndərirdi. Şəki ipəyindən hazırlanan parçalar Yaponiya, İsveçrə, İtaliya və digər xarici ölkələrə ixrac olunurdu.

Təəssüf ki, ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində, Azərbaycanın ikinci dəfə öz müstəqilliyinə qovuşduğu ilk illərdə hakimiyyətdə olan qüvvələrin səriştəsizliyi üzündən iqtisadiyyatın bir çox sahələri kimi, ipəkçiliyin inkişafında da ciddi tənəzzül başlanmış, uzun illər ərzində qurulmuş iqtisadi əlaqələr tamamilə qırılmışdır.

Həmin dövrlərdə ölkədə hökm sürən anarxiyanın, hərc-mərcliyin ipəkçiliyin inkişafına çox ciddi ziyan vurduğunu təəssüf hissi ilə yada salan “Şəki-İpək” ASC idarə heyəti sədrinin müşaviri Teymur Musayev AZƏRTAC-a müsahibəsində bildirmişdir ki, həmin illər respublikamızda 2 damazlıq ipəkçilik stansiyası, 7 barama toxumu zavodu, 30-a yaxın rayonun baş barama qurutmaxanası, 80-ə yaxın barama tədarükü və ilkin emalı məntəqəsi, habelə “Şəki-İpək” şirkəti, Ordubad baramaaçan fabriki öz istehsal fəaliyyətini tam dayandırmış, bu sahədə çalışan on minlərlə insan işsiz qalmışdı. 1500 illik tarixi olan Azərbaycan ipəkçiliyi məhv olmaq təhlükəsi ilə qarşılaşmışdı.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin ikinci dəfə hakimiyyətə qayıdışından sonra Azərbaycanda digər sahələr kimi, ipəkçiliyə olan münasibət də kökündən dəyişmiş, ipək sənayesinin bərpası istiqamətində zəruri işlər görülmüşdür. Ulu öndər 2001-ci ildə Şəkidə olarkən ipək kombinatının fəaliyyəti ilə də maraqlanmış və onun bilavasitə tapşırığı, imzaladığı müvafiq sərəncamla həmin il kombinatın fəaliyyətinin bərpasına kömək məqsədi ilə dövlət büdcəsindən xeyli miqdarda vəsait ayrılaraq müəssisə işə salınmışdır.

Müəssisə 2005-ci ildə özəlləşdirildikdən sonra “Şəki-İpək” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin səhmləri üzrə investisiya müsabiqəsinin qalibi olmuş “Pərvanə” MMC bölgənin ən böyük sənaye müəssisəsinin fəaliyyətini genişləndirmək və respublikamızda baramaçılığın inkişafını təmin etmək məqsədilə xüsusi inkişaf proqramı həyata keçirməyə başlamışdır. Müəssisəyə böyük məbləğdə sərmayə qoyulmuş, istehsal sexləri əsaslı şəkildə yenidən qurulmuş, istehsalatda yeni texnologiyalar tətbiq edilmiş, sexlərdə müasir avadanlıq və dəzgahlar quraşdırılmış, işçilərin sosial müdafiəsini gücləndirmək üçün əlavə tədbirlər həyata keçirilmişdir.

Buraxılan məhsulun keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə 2008-ci ildə müəssisənin baramaaçan istehsalatında yenidənqurma işləri aparılmış, sexdə Çin Xalq Respublikasında istehsal olunmuş 4 ədəd baramaaçan, 4 ədəd barama sarıyan, barama buğa verən yeni dəzgahlar, vakuum aparatı quraşdırılmışdır. Yenidənqurma işlərindən sonra sexdə əməyin məhsuldarlığı 6-7 dəfə, istehsal gücü 2,5 dəfə artmışdır. Həmin il müəssisədə yeni istehsal sahəsi - illik istehsal gücü 1740 ton olan pambıq sap əyirmə sexi də fəaliyyətə başlamış, burada İsveçrədə istehsal olunmuş 1 milyon 380 min avro dəyərində yeni avadanlıq quraşdırılmışdır. Görülmüş tədbirlər nəticəsində 2008-ci ildə “Şəki-İpək” ASC-də işçilərin sayı artaraq 1500 nəfərə çatmışdır.

Məlumdur ki, ipəkçiliyin inkişafı üçün ilk növbədə zəruri yem bazası yaradılmalıdır. Səhmdar Cəmiyyətin təmsilçisinin bildirdiyinə görə, 1996-cı ildə aparılan torpaq islahatları zamanı tut bağları kənd əhalisinə əmlak payı kimi verildiyindən bu bağlar tədricən ləğv olunmuşdur. Kombinatda fasiləsiz iş rejimini bərpa etmək üçün isə, ilk növbədə, müəssisənin xammala olan ehtiyacı təmin olunmalı idi. Bu məqsədlə 2004-cü ildə Özbəkistandan 2,5 milyon ədəd tut tingi gətirilərək respublikanın baramaçılıqla məşğul olan 16 rayonunun kənd əhalisinə pulsuz olaraq paylanılmışdır. Lakin bu tinglər keyfiyyətsiz olduğundan bitməmişdir. 2005-2010-cu illərdə Çindən daha 3 milyon ədəd tut tingi gətirilərək rayonlara paylanılmışdır. Bu da öz səmərəsini verməmişdir. Odur ki, Səhmdar Cəmiyyət Şəki, Qax və Zaqatala rayonlarında 150 hektar torpaq sahəsi icarəyə götürərək yeni tut bağları salmışdır. Sevindirici haldır ki, hazırda bu bağlar məhsuldar vəziyyətə gəlmişdir.

Görülən tədbirlərə baxmayaraq respublikamızda barama istehsalı ildən-ilə azalmaqda davam edir. 2011-ci ildə Azərbaycanda cəmi 12 ton yaş barama istehsal olunmuş və ondan 5 ton quru barama alınmışdır. Cari ildə isə respublikamızda cəmi 8 ton yaş barama istehsal olunmuşdur. Müəssisənin təkcə baramaaçan sexinin birnövbəli iş rejimində fəaliyyət göstərməsi üçün isə ildə 120 ton quru barama tələb olunur. Əvvəlki illərdə müəssisənin xammal ehtiyacları xaricdən gətirilən quru barama hesabına həll olunurdu. Məsələn, 2007-ci ildə müəssisəyə Özbəkistandan 245 ton, İran İslam Respublikasından isə 22 ton quru barama gətirilmişdi. Nəticədə Səhmdar Cəmiyyətdə 2009-cu ilə qədər fasiləsiz iş rejimi təmin olunmuşdu. Lakin son zamanlar Avropa və Asiya ölkələrində də barama istehsalı kəskin şəkildə aşağı düşdüyündən, bu ölkələrdən xammal gətirmək mümkün olmur.

Bunun nəticəsidir ki, hazırda “Şəki-İpək” ASC-nin baramaaçan istehsalatı xammal çatışmazlığı səbəbindən fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmışdır. Cəmiyyətin rəhbərliyi xammal probleminin həll olunması üçün ipəkçiliklə məşğul olan xarici ölkələrlə danışıqları davam etdirir. Bu məqsədlə ASC-nin nümayəndələri xarici ölkələrə ezam olunmuşlar. Əgər bu məsələ müsbət həll olunarsa, müəssisənin baramaaçan istehsalatı tezliklə öz fəaliyyətini bərpa edəcəkdir. Bu isə yüzlərlə işçinin yenidən öz doğma iş yerlərinə qayıtması deməkdir.

Bu il “Şəki-İpək” ASC Azərbaycanda ipəkçiliyin inkişafı ilə bağlı xüsusi konsepsiya hazırlamışdır. Artıq layihə baxılmaq üçün Nazirlər Kabinetinə təqdim olunmuşdur.

Konsepsiyada ipəkçiliyin yem bazasının möhkəmləndirilməsi, barama istehsalının artırılması, kümçülərin maddi marağının gücləndirilməsi, bu sahədə çalışanların sosial rifahının yaxşılaşdırılması və digər məsələlər öz əksini tapmışdır.

Layihəyə görə, ipəkçiliyin yem bazasının möhkəmləndirilməsi üçün rayonlardakı mövcud tut bağları qorunaraq bərpa olunmalı, eyni zamanda, 2012-2021-ci illər ərzində rayonlarda yeni tut bağlarının salınması üçün xüsusi torpaq sahələri ayrılmalıdır. Bundan əlavə, baramaçılıq üzrə fermer təsərrüfatları yaradılmalı, tinglik təsərrüfatlarının işi yenidən bərpa edilməlidir. Tut ipəkqurdunun damazlıq işinə diqqət artırılmalı, Qax damazlıq ipəkçilik stansiyasında və Şəki barama toxumu zavodunda yüksək məhsuldar elit, superelit və hibrid ipəkqurdu toxumu istehsal olunmalıdır.

İpəkçiliyin inkişafı üçün digər məsələ baramanın qiyməti ilə bağlıdır. Hazırda kümçülərə yetişdirdikləri yaş baramanın hər kiloqramı üçün 3 manat ödənilir. Bu qiymət istehsalçıları qane etmədiyindən onlar ipəkqurdunu yemləmək istəmirlər. Əgər kümçülərə yaş baramanın hər kiloqramı üçün dövlət tərəfindən əlavə olaraq 3-4 manat yardım (dotasiya) verilərsə, yaxın illərdə bu sahə ilə məşğul olan kəndli fermer ailələrinin sayı 50-60 minə (200-250 min nəfərə) çata bilər. Bu isə, öz növbəsində, baramaçılıqla məşğul olan müəssisələrin fəaliyyətinin yenidən bərpa edilməsinə, son nəticədə “Şəki-İpək” ASC-nin xammal ehtiyaclarının respublikanın daxili imkanları hesabına ödənilməsinə gətirib çıxarar, ipəkçiliyin maddi-texniki bazası daha da möhkəmlənər.

İnanırıq ki, qədim ipəkçilik ənənələri olan, öz ipəyi ilə bütün dünyada məşhur olan Şəki Azərbaycanda ipəkçiliyin inkişafına bundan sonra da öz layiqli töhfəsini verəcəkdir.

Mustafa Dadaşov

AZƏRTAC-ın müxbiri