Tiflis mühiti və “Molla Nəsrəddin”: Cəlil Məmmədquluzadə ilə İsmayıl Həqqinin dostluğu
Tbilisi, 2 oktyabr, AZƏRTAC
XX əsrin əvvəllərində qədim Tiflis yalnız Qafqazın inzibati mərkəzi deyil, həm də Şərq intibahının, azad fikir və mətbuatın qaynar ocağı olub. Müxtəlif xalqların, mədəniyyətlərin və ideyaların toqquşduğu bu çoxmədəniyyətli mühit Azərbaycan maarifçiliyinin ən böyük abidələrindən biri olan “Molla Nəsrəddin” jurnalının yaranması üçün mükəmməl zəmin yaradıb. Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi ilə 1906-cı ildə nəşrə başlayan bu satira jurnalı bütün Yaxın Şərqdə köhnəlik, cəhalət və despotizmə qarşı kəskin bir intellektual cəbhə açıb.
“Molla Nəsrəddin”in formalaşmasında və uğur qazanmasında Tiflisin təmin etdiyi nisbi söz azadlığı və poliqrafiya imkanları mühüm rol oynayıb.
Məhz bu mühitdə jurnalın ətrafına dövrün ən qabaqcıl ziyalıları — Ömər Faiq Nemətzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi fədailər toplanıblar. Satirik publisistikanın və karikatura sənətinin sintezi olan jurnal qısa müddətdə yalnız Qafqazda deyil, İran, Türkiyə və Mərkəzi Asiyada da geniş əks-səda doğurub.
Bu böyük hərəkatın Tiflis mərhələsində diqqətçəkən məqamlardan biri də dövrün digər ziyalıları, o cümlədən Osmanlı türklərindən olan publisist və müəllim İsmayıl Həqqi kimi şəxsiyyətlərlə təmaslar və ideya paralelləridir. İsmayıl Həqqi Tiflisdə Mirzə Cəlilin ən yaxın silahdaşlarından biri olub, jurnalın yalnız çapı və səhifələnməsində deyil, onun məzmununun zənginləşməsində də yaxından iştirak edib. O, “Molla Nəsrəddin”də müxtəlif felyetonlar, kiçik satirik xəbərlər və qeydlərlə çıxış edərək dövrün ictimai-siyasi eyiblərini, savadsızlıq və dini xurafatı kəskin tənqid edib.
İsmayıl Həqqinin qələmə aldığı yazılarda Tiflis azərbaycanlılarının məişəti, yerli ziyalıların qarşılaşdığı çətinliklər və maarifçilik ideyaları sadə, xalqın anlayacağı dildə ifadə olunurdu. Jurnalın hər bir nömrəsinin ərsəyə gəlməsində onun həm texniki, həm də ədəbi zəhməti Mirzə Cəlil tərəfindən yüksək qiymətləndirilirdi. Tiflis mətbəə mühitində senzura təzyiqlərinə və polis təqiblərinə baxmayaraq, İsmayıl Həqqi kimi cəfakeş mollanəsrəddinçilər jurnalın fasiləsiz nəşri üçün böyük fədakarlıq göstəriblər.
Cəlil Məmmədquluzadə “Molla Nəsrəddin” vasitəsilə sadəcə yerli problemləri deyil, ümumşərq miqyasında maariflənmə, qadın azadlığı və dünyəvilik ideyalarını tərənnüm edirdi. İsmayıl Həqqi və onun kimi çağdaş türk ziyalılarının Tiflis mühitindəki fəaliyyəti “Molla Nəsrəddin”in yaydığı azadlıq ideallarının regional sərhədləri aşaraq geniş bir coğrafiyaya təsir etdiyini nümayiş etdirir.
Nəticə etibarilə, Tiflis mühiti Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi altında İsmayıl Həqqi kimi mətbuat fədailərini bir araya gətirərək “Molla Nəsrəddin”i sadəcə bir jurnal deyil, bütöv bir milli azadlıq və maarifçilik məktəbinə çevirib.
Bölmənin digər xəbərləri
