Bakı, 16 iyul (AZƏRTAC). 1992-ci ildə ABŞ dövlət katibinin müavini başda olmaqla Dövlət Departamentinin nümayəndə heyəti Bakıya səfər etmişdi. Redaksiyanın tapşırığı ilə mən bu səfəri işıqlandırmalı idim. Prezident aparatında və digər dövlət qurumlarında danışıqların lap əvvəlindən məlum oldu ki, bu nüfuzlu nümayəndə heyətinin ölkəmizə gəlişinin əsas məqsədi gələcək səfirlik üçün bina seçməkdir. Okeanın o tayından gəlmiş qonaqlara bir neçə bina, o cümlədən Şeyx Şamil küçəsində keçmiş Dövlət Ekologiya Komitəsinin binasını göstərdilər. Nümayəndə heyətinin üzvləri gördükləri binaların çoxundan imtina etdilər və bunun səbəbini heç cür izah etmədilər, lakin binaların birindən imtina edilməsinin səbəbini nümayəndə heyətinin rəhbəri ucadan bildirdi. O vaxt həmin səbəb məni öz səmimiyyəti ilə, ümumbəşəri dəyərlərə sadiqliyi ilə çox mütəəssir etmişdi. Həmin illərdə bizləri, SSRİ vətəndaşlarını Amerikaya aid olan hər şeyə düşmən ruhunda olmasa da elə tərbiyə edirdilər ki, Amerikaya aid olan bir şeyi çox xoşlamaq və ya onların həyat tərzini tərifləmək heç də təhlükəsiz deyildi.

Amerikalılar keçmiş Pionerlər Sarayının - indi Tofiq İsmayılov adına Uşaq və Yeniyetmələrin Yaradıcılıq Sarayının binasına baxdıqdan sonra bu binanın gözəlliyindən, onun memarlığından, rahat və yaşıl həyətindən, yerləşdiyi məkandan çox məmnun olduqlarını gizlətmədilər. Düşünmək olardı ki, artıq məsələ həll edilmişdir, indicə razılıq əldə ediləcək və soyuq müharibədən qalib çıxmış ölkənin ulduzlu-zolaqlı bayrağı tezliklə burada ucalacaqdır. Lakin elə bu məqamda nümayəndə heyətinin başçısı həmin binanın hazırda kimə məxsus olması ilə maraqlandı. Cavabı eşidəndən sonra amerikalı qonaq nümayəndə heyətinin üzvlərinə dedi ki, onlar gedirlər. Mən onların nəyə görə bu cür kəskin şəkildə getməsinin səbəbi ilə maraqlandım. Nümayəndə heyətinin başçısı çox qısa cavab verdi: “Amerikalılar uşaqların evlərini onların əlindən almırlar”.

Elə sözlər vardır ki, onlar insanın beynində ömürlük həkk olur. Valideynlərin, müəllimlərin ilk sözləri bu qəbildəndir. Mən özüm haqqında deyə bilmərəm ki, lap əvvəldən Amerikaya aid hər şeyin əleyhinə olmuşam. ABŞ vətəndaşları üçün adi olan bəzi şeylər bəzən bizim üçün anlaşılmaz olur. Vudstok festivalının konsertlərinin lent yazılarını, məşhur rejissorların videofilmlərinin pirat surətlərini, Kommunist Partiyasına rəğbət bəsləməyən Amerika yazıçılarının əsərlərini çətinliklə əldə edirdik. Lakin siyasət sahəsində insanları neqativ fikirlər dalğasına bürüyürdülər. Əlbəttə, sovet adamının şüuraltı duyğularında elə təsəvvür kök salmışdı ki, amerikalılar tamam başqa adamlardır, onların həyatının mənası Koka-kola içməkdən və pul qazanmaqdan ibarətdir.

“Amerikalılar uşaqların evlərini onların əlindən almırlar” - bu cümlə mənim qəlbimə və beynimə ABŞ haqqında ən pozitiv informasiya kimi həkk olundu. 1992-ci ildə Qarabağ od içində idi. Səmimi deyirəm, o vaxt bu cümləni eşidəndə mənim qəlbimdə belə bir ümid yarandı ki, bu ifadə dünyadakı bütün uşaqlara aiddir - Qarabağ uşaqlarına da, Afrika, Pakistan, Braziliya körpələrinə də...

Dünya təcrübəsində hərbi əməliyyatlar nəticəsində zərər çəkmiş uşaqların faciəsini səciyyələndirən terminlər çoxdur. Fotoqrafların çoxu məhz bu müharibələr nəticəsində hamıdan çox zərər çəkmiş və zərər çəkən uşaqların üzlərinin ifadəsini canlandırırlar. Müharibə mövzusunda çoxsaylı əsərlərin müəllifi, tanınmış Belarus yazıçısı Svetlana Aleksiyeviç özünün “Müharibə uşaqları” adlı kitabında yazır: “Müharibənin neçə uşağı öldürdüyünü, onları iki dəfə öldürdüyünü kim hesablayar? O, artıq doğulmuş uşaqlarla yanaşı doğula biləcək, bu dünyaya gəlməli olan uşaqları da məhv edir. Gözləri tutulmuş amansız müharibə ilk baxışda bir araya sığmayan anlayışları birləşdirir: uşaqlar və qan, uşaqlar və ölüm”.

Bu sözlərə nə isə əlavə etməyə ehtiyac varmı? Bir şeyi deyə bilərəm - bu sözləri müasir müharibələrin hər biri haqqında informasiyada yazmaq olar.

Artıq 20 ildən çoxdur ki, Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi davam edir. Bu müharibəni nədənsə münaqişə adlandırırıq, elə bil onlarla mübahisəmiz Dünya Ticarət Təşkilatına daxil olmaq barədədir. Lakin bunu münaqişə də adlandırsaq, o, dünyada ən qəddar münaqişədir. Azərbaycanın Xocalı şəhərində bircə gündə 63 uşaq, necə yazımsa, özüm də bilmirəm - öldürülmüşdür, məhv edilmişdir, döyülüb öldürülmüşdür. Bu sözlərə fikir verin: 63 uşaq öldürülmüşdür. “Uşaqlar öldürülmüşdür” ifadəsini əvəz edə biləcək başqa bir söz tapmağa çalışın. Söz birləşməsinin mahiyyətinə varın - uşaqları öldürmüşlər. Bu ifadəni əvəz edə biləcək başqa söz yoxdur, bəşəriyyət uşaqların öldürülməsinə heç vaxt bəraət qazandıra bilməyəcək.

Mənim mühakimələrim bəlkə də sadəlövhlük kimi görünə bilər. Düşünürəm ki, dünyanın taleyini həll edən bəzi dövlətlərin başçıları bir anlığa geosiyasətdən əl çəksinlər və öz doğma yurdlarına qayıtmaq, yenidən dağlara qalxaraq şaqraq səsləri ilə bülbülün cəhcəhini xatırladan mahnılar oxumaq istəyən uşaqların aqibəti barədə düşünsünlər.

ABŞ-dan fərqli olaraq, SSRİ-də psixologiya o qədər də geniş miqyasda öyrənilmirdi. Bu gün isə populyar nəşrlərin hər biri psixoloqun məsləhətlərinə ehtiyac duyur. İndi başa düşürsən ki, bircə anda öz evlərini və torpaqlarını itirmiş uşaqların gələcək həyatı necə çətin, hətta deyərdim ki, qəddar olacaqdır. İndi onların valideynləri bu uşaqlara doğma yurdun dağları, bulaqları, əcdadlarının dəfn edildiyi qəbiristanlıqlar barədə danışırlar. Bu uşaqların qəlbində vətənlə bağlı “fantom ağrısı” yaranmışdır. Əgər onlar doğma yurdlarına qayıtmasalar, bu ağrı heç vaxt onları tərk etməyəcəkdir. Bu yaxınlarda belə uşaqların biri ilə söhbət edirdim. Bu uşaq mənə elə şeylər danışdı ki, əvvəllər tez-tez Qarabağda olduğuma baxmayaraq gördüm ki, bu uşaq həmin yerləri məndən yaxşı tanıyır. Bu, genlərin təsiridir. Neçə əsrlik tarixə malik genlərin.

“Amerikalılar uşaqların evlərini onların əlindən almırlar”. Bəlkə artıq: “Amerikalılar, ruslar, fransızlar uşaqları öz evlərinə qaytarırlar!” deməyin vaxtı çatmışdır.

Bu məqaləni yazıb tamamlayanda faciəli bir xəbər eşitdim. Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Ermənistanla həmsərhəd Əlibəyli kəndində dəhşətli faciə baş vermişdi.

Partlayıcı qurğunun işə düşməsi nəticəsində 1998-ci il təvəllüdlü Şahmalıyeva Aygün Zirəddin qızı adlı azərbaycanlı qızcığaz həlak olmuş, onun anası, 1979-cu il təvəllüdlü Şahmalıyeva Elnarə Məmmədtağı qızı ağır yaralanmışdır.

Ermənilər içərisinə partladıcı qurğu qoyulmuş oyuncaq it fiqurunu Əlibəyli kəndinin ərazisindən keçən Tovuz çayının axını istiqamətində buraxmışlar. Həmin gün çayın qırağında oynayan Aygün Şahmalıyeva və Cəfərov Elsevər Həsən oğlu bu oyuncağı götürüb Həsən Cəfərovun evinə aparmışlar.

Oyun zamanı A.Şahmalıyeva oyuncağı stola vurmuş və elə həmin anda partlayış baş vermişdir...

Vaxtilə Rabindranat Taqor demişdir: “Yeni doğulmuş hər bir uşaq ondan xəbər verir ki, Tanrı hələ insanlardan ümidini üzməmişdir”.

Mən uşaq oyuncağının içərisinə bomba qoymuş “adamların” hansı Tanrıya qulluq etdiklərini bilmirəm, lakin bir şey göz qabağındadır: yer üzündə hələ də elə adamlar var ki, onlar uşaqların ölümünə sevinirlər.

Ziyadxan Həsənov

AZƏRTAC-ın müxbiri