Alim: Ermənistanın Eçmiədzin kilsəsi Alban kilsələrinin yox olmasına səbəb olub
Bakı, 22 sentyabr, AZƏRTAC
Türkmənçay müqaviləsinin imzalanması, Araz çayına qədər Şimali Azərbaycan torpaqlarının Rusiya imperiyasının tərkibinə qatılması XVIII əsrdən XIX əsrə qədər Qafqazın qədim kilsələrindən biri kimi fəaliyyət göstərmiş Alban Apostol Avto¬kefal Kilsəsinin hüquqi və fiziki cəhətdən məhv edilməsinin əsasını qoyub.
Bunu AZƏRTAC-a şərhində “Qafqaz Albaniyasının etnomədəni irsi” jurnalının elmi redaktoru, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA-nın Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi Ülviyyə Hacıyeva deyib.
Onun sözlərinə görə, 1836-cı ilə qədər Alban Kilsəsinin yepiskopluq mərkəzləri Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən monastırlar olub. XIX əsrə aid mənbələrdə qeyd olunur ki, hələ 1828-ci ildə şahidlərin ifadələrinə görə, bu monastırlar Qarabağın müsəlman əhalisinin əhatəsində tam qorunub saxlanılırdı və bu da həmin əhalinin tolerant münasibətinin bariz nümunəsidir.
“Çarizm Cənubi Qafqazda siyasi və dini hüquqlarını gücləndirməyə çalışaraq erməni Eçmiədzin kilsəsindən istifadə etməyə və bölgədə erməni etnik amilinin yaradılmasına üstünlük verdi. Bu amildən gələcəkdə satellit amil kimi istifadə etmək, eləcə də burada pravoslavlığın yayılması və möhkəmləndirilməsi nəzərdə tutulurdu. Çarizm burada Rus Pravoslav və Erməni Eçmiədzin kilsələrinin mövqelərini və təsirini gücləndirmək məqsədilə IV-XIX əsrlərdə Qafqazda mövcud olmuş Alban və Gürcü Apostol Avto¬kefal kilsələrini çoxəsrlik formalaşmış institutları ilə birlikdə tamamilə transformasiyaya məruz qoydu”, – deyə tarixçi izah edib.
Ülviyyə Hacıyevanın sözlərinə görə, Rusiya imperiyasının dini siyasətində növbəti addım İrandan və Türkiyədən Azərbaycana ermənilərin köçürülməsi hesabına Erməni Eçmiədzin kilsəsinin icmasının genişləndirilməsi, həmçinin Qarabağdakı alban xristian əhalisinin etnik kimliyinin məhv edilməsi yolu ilə həmin kilsənin mövqelərinin gücləndirilməsi olub.
O deyib ki, çar hökumətinin 1836-cı ildə erməni-qriqorian kilsəsi ilə bağlı qəbul etdiyi Əsasnaməyə əsasən, Alban katolikosluğu ləğv edilərək Eçmiədzin kilsəsinə tabe etdirilib.
“Beləliklə, Alban Kilsəsi tamamilə ləğv edildi, mövcudluğunun hüquqi əsasından məhrum edildi və Qafqazda heç vaxt yeparxiyaları olmayan Erməni Eçmiədzin kilsəsinin tərkib hissəsinə çevrildi. Çarizmin dini sahədə apardığı yeniliklər nəticəsində Alban Kilsəsi müstəqil katolikosluğunu itirdi”, – deyə alim bildirib.
Tarixçi diqqətə çatdırıb ki, Alban Kilsəsi ləğv edildikdən sonra Həsən-Cəlalovlar nəslinin nümayəndələri 1877-ci ilədək əvvəlcə mitropolit, daha sonra isə arxiyepiskop rütbəsində yalnız Erməni Eçmiədzin kilsəsinin Qarabağ yeparxiyasının yeparxiya rəhbərləri olublar.
Ü.Hacıyevanın sözlərinə görə, XIX əsrə aid mənbələrdən birinə əsasən, mitropolit Baqdasar Həsən-Cəlalov Şuşa yeparxiya idarəsində əlyazma və kitablardan ibarət arxiv toplayıb və onların böyük əksəriyyəti 1854-cü ildə onun ölümündən dərhal sonra yoxa çıxıb. Bu arxivə Alban əlyazmalarının da daxil olduğunu söyləmək mümkündür və tamamilə aydındır ki, 1854-cü ildə onların yoxa çıxmasında Erməni Eçmiədzin kilsəsinin əli var.
O bildirib ki, 1836-cı ildən etibarən Erməni Eçmiədzin kilsəsi Albanların tarixi-etnomədəni irsinin erməni irsinə çevrilməsi və transformasiyası, habelə alban xristian əhalisinin etnik kimliyindən uzaqlaşdırılması prosesinə başlayıb. Həmçinin, Alban dini ibadət yerlərinin dağıdılmasına və ya bir hissəsinin fəaliyyət göstərən erməni dini tikililərinə çevrilməsinə şərait yaradıb.
“1828-ci ildən sonra Alban monastırları tədricən baxımsız vəziyyətə düşməyə, rahib qruplarından məhrum olmağa və nəzarətsiz qaldıqları üçün tədricən dağılmağa başladılar. Heç bir bölgədə bu qədər çox müqəddəs məkan və ziyarətgah yoxdur. Bununla belə, XIX əsrin sonlarında heç bir bölgədə monastırlar, hücrələr və müqəddəs məkanlar mənəvi və maddi əzəmətindən Qarabağdakı monastır və ziyarətgahlar qədər tamamilə məhrum edilməyib. Əsrin sonlarına doğru həmin məkanlarda tamamilə viranəlik hökm sürürdü, onlar dağılmış, maddi təminatdan, kilsə qayğısından və dini ayinlərdən məhrum olmuşdu. Onların içərisində və ətrafında ağaclar bitmişdir. Xristian alban əhalisinin mənəvi birliyinin mərkəzi olmaqdan məhrum olmaları üçün məqsədyönlü şəkildə dağıdılmışdı”, – deyə Ü.Hacıyeva bildirib.
Alim vurğulayıb ki, Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olduqdan sonra Alban Kilsəsi və alban xristian etnosu yarım əsr ərzində, XIX əsrin sonlarına doğru isə Erməni Eçmiədzin kilsəsinin tərkibində tamamilə zorakılıqla transformasiya edilib.
“XIX əsr ərzində Erməni Eçmiədzin kilsəsinin həyata keçirdiyi bütün dağıdıcı fəaliyyətin üzə çıxarılması eyni xristian imperiyasının tərkibində fəaliyyət göstərən, əhəmiyyətinə görə bərabər olan başqa bir xristian dini qurumun irsinin bir avtokefal kilsə tərəfindən necə mənimsənildiyini aydın şəkildə göstərməyə imkan verir”, – deyə tarixçi fikirlərini yekunlaşdırıb.
Müəllif – Leyla Muradzadə
Bölmənin digər xəbərləri
