Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

MƏDƏNİYYƏT

Azərbaycan xalqının qədim musiqi aləti olan balaban UNESCO-nun siyahısında

Azərbaycan xalqının qədim musiqi aləti olan balaban UNESCO-nun siyahısında

Səsi insan səsinə ən yaxın olan yeganə musiqi aləti

Bakı, 6 dekabr, AZƏRTAC

Bu gün Botsvananın Kasane şəhərində UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitənin 18-ci sessiyasında Azərbaycan və Türkiyənin birgə təqdim etdiyi “Balaban sənətkarlığı və ifaçılıq sənəti” çoxmillətli nominasiya faylı Komitənin yekdil qərarı ilə Bəşəriyyətin Qeyri-maddi mədəni irsinin Reprezentativ siyahısına daxil edilib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bununla da UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısında yer alan elementlərimizin sayı 23-ə çatıb.

Azərbaycanın qədim nəfəs alətlərindən biri də balabandır. El arasında ona "yastı balaban", "balaman", "mey" də deyilir. Bu alətin adı “bala” (kiçik), “ban” (xoruz səsi) sözləri ilə bağlıdır və “kiçik, erkən ban” mənasını verir. Yumşaq və həzin səsə malik balabandan ansambl və orkestrdə, həmçinin solo aləti kimi də istifadə edilir. Bəzən aşıqların ifası da balabanla müşayiət edilir.

Balaban ərik, qoz, tut və ya armud ağacından hazırlanır. Uzunluğu 28-30 santimetr olur və üzərində səkkiz dəlik açılır. Balabana qarğıdan hazırlanmış müştük taxılır və onun üzərinə keçirilmiş xamıt (qısqac) vasitəsilə alətin səsi nizamlanır.

Balaban bu gün Cənubi Qafqaz və Orta Asiyanın bir çox xalqları tərəfindən istifadə olunan nəfəsli musiqi alətidir. Balabanın tarixi çox qədimlərə dayanır. Azərbaycan ərazisində Mingəçevir qədim yaşayış məskənində tapılan, eramızdan əvvəl 1-ci əsrə aid sümükdən hazırlanmış nəfəsli musiqi aləti balabanın prototipi sayılır. Digər tədqiqatçıların araşdırmalarına görə isə balabanın 4-5 minillik yaşı var. Arxeoloqların Ucarın Bərgüşad kəndi yaxınlığında yerləşən Qaratəpə adlanan ərazidən tapdıqları gümüş üzüyün üzərində də göy rəngli qaşla balaban ifaçısının cizgiləri həkk olunub. Bu çalğı alətinin adına qədim oğuz abidəsi “Kitabi Dədə Qorqud” dastanında, klassik Azərbaycan şairlərinin əsərlərində rast gəlinir.

XI əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi Qətran Təbrizi divanının bir neçə yerində bu musiqi alətinin adını çəkib. Azərbaycanın dahi musiqişünası Ədbülqadir Marağalının əsərlərində də balabanın adına rast gəlinir. Bu cür mənbələr başqa heç bir xalqda yoxdur.

O dövrün balaban ustalarının adı, təəssüf ki, dövrümüzə gəlib-çıxmayıb. XVI əsrdə yaşamış Azərbaycanlı şair, tarixçi İsgəndər Münşi öz əsərlərində Ustad Əsəd, Ustad Hüseyn və Şahməmməd Surnayi kimi zurna ifaçılarının adını qeyd edir. Zurna çalanların ilkin öyrəndiyi alət isə balaban olurmuş. Deməli, onları həm də balaban ifaçıları saymaq olar. Balabanın Azərbaycanın milli musiqi aləti olmasına dair daha bir sübut isə rusiyali rəssam Qriqori Qaqarinin çəkdiyi rəsm əsəridir. Əsərdə XIX əsrin ortalarında Şamaxıda fəaliyyət göstərən Mahmud Ağanın məclisləri və balaban ustası Murad Mirzalıoğlu təsvir olunur. Çağdaş Azərbaycan zurna balaban məktəbinin yaradıcısı isə yastı balaban ustası Əli Kərimov olmuş, bu mahir zurna-balaban ifaçısı tarixdə Kalvalı Əli Dədə adı ilə iz qoymuşdur.

Balabanın fərdi ifaçılıq xüsusiyyətinə diqqət yetirən məşhur bəstəkarlarımız bundan istifadə ediblər. Üzeyir Hacıbəylinin “İkinci fantaziya”, Müslüm Maqomayevin “Azərbaycan çöllərində”, Hacı Xanməmmədovun “Simfoniyetta” və bir sıra digər əsərlərdə balabanın solo ifasına geniş yer ayrılıb.

İnsanın daxili aləmini, onun həzin duyğularını - sevgisini, həsrətini, könül fəryadını balaban qədər məhrəm və mənalı ifadə edən ikinci musiqi aləti tapmaq çətindir. Onun səsindəki həzinlik, inilti insanın könül pıçıltıları, qəlb sızıltıları ilə eynidir. Qərb musiqişünasları “balaban səsi insan səsinə çox yaxın yeganə musiqi alətidir” deyiblər. Balaban insanın daxili dünyasındakı səsi, ahəng çalarlarını daha dəqiq ifadə edir, bəşər övladına həm sirdaş olur, həm də son ucu ölümlü dünyanın dərdlərini daşımağa, onları ovundurmağa təkan verir.

Qədim xalq musiqilərimizin, el havalarımızın, muğamlarımızın, o cümlədən, bəstəkar mahnılarımızın balabanda təkrarolunmaz ifaları vardır. “Sarı gəlin”, “Vağzalı”, “Mirzəyi”, “Uzundərə”, “Heyvagülü”, “Gözəlim sənsən”, “Sən gəlməz oldun” dediyimizdə balaban ifası yada düşür.

Balaban Azərbaycan musiqisində 7 əsas muğamdan biri sayılan “Segah” pərdəsi üzərində qurulduğu üçün onun mahir ifaçıları da, sözsüz ki, ruhları muğamla yoğurulmuş Azərbaycan türkləri sayılırlar.

Azərbaycanda bu alətin çoxsayli və mükəmməl ifaçıları olub. Bu gün Şirzad Fətəliyev, Əlixan Səmədov, Rafael Əsgərov və adlarını çəkə bilmədiyimiz bir çox peşəkar gənc balaban ifaçıları dünya səhnələrində Azərbaycan el havaları, xalq və bəstəkar mahnılarını balaban səsində ucaldır və sevdirirlər.

Yeri gəlmişkən həm də qeyd etməliyik ki, zaman-zaman mənfur qonşularımız ermənilər musiqimizi, mahnılarımızı, rəqslərimizi, çalğı alətlərimizi mənimsəməyə çalışıblar. Türkün bir çox milli mədəniyyət nümunələri kimi balabanı da hədəfə alıblar. Ermənilər Azərbaycan musiqisinə elə alışmışdılar ki, artıq özlərinin toy və digər şənliklərində yalnız Azərbaycan musiqisindən istifadə edirdilər. Azərbaycan musiqi sənəti ermənilərə o qədər doğmalaşmışdı ki, onlar Azərbaycan xalq musiqisini, bəstəkar mahnılarını, erməni musiqisi və mahnıları kimi təqdim etməyə başladılar. Hətta indinin özündə belə, Azərbaycan xalqına qarşı nifrət, milli ədavət hissləri qızışdıran hər bir erməni ailəsində dünyaya gələn körpə Azərbaycan musiqisi ilə göz açır. Ola bilsin ki, zaman gələcək Azərbaycan musiqisi ilə böyüyən bu uşaqlar, öz ata və babalarının bu kimi hərəkətlərinin ümumbəşəri humanist hisslərə zidd olduğunu anlayacaq, ömürləri boyu Azərbaycan musiqisindən aldıqları həzzə görə Azərbaycan xalqına və millətinə minnətdar olacaqlar. Hələlik ermənilər özlərinin çoxsaylı saytlarında Azərbaycan xalq musiqi alətlərini erməni milli musiqi alətləri kimi təqdim və bəzilərinin adlarında dəyişiklik edərək; məsələn, yastı balabanı, düdük (tütək), dəf, zərb, tulub, tütək, nağara kimi alətlərimizin adlarını isə, doop, parkapzuk, şvi, paku adlandırsalar da, tar, kamança, zurna kimi alətlərimizin nə adlarını, nə də formalarını dəyişdirə biliblər.

Erməni dilinə bələd olmayanlar bilməlidirlər ki, bu gün erməni orfoqrafiyasında səslənən düdük sözü, ermənilərə Azərbaycandan gəlmədi, bu söz də, elə bizim özümüzündür.

Bir şeyi unutmaq olmaz ki, böyük Türk dünyasının zəngin mədəniyyətinə tarix boyu əl uzadanlar çox olub. Bu zəngin irsi nəhəng, köklü bir ağaca bənzətsək, daş atanlar yalnız onun kiçik meyvələrindən bəhrələnə biliblər. Ağac isə öz kökü üzərində əsrlər boyu durduğu kimi bu gün də durur.

Həm də unudulmamalıdır ki, Azərbaycan folklorunda balabana aid bayatı da var:

Əzizim balabanı,

Asta çal balabanı.

Hamının balası gəldi,

Bəs mənim balam hanı...

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

COP29 çərçivəsində TDT ilə mümkün əməkdaşlıq sahələri nəzərdən keçirilib

Premyer Liqa: "Sabah" evdə “Araz-Naxçıvan”ı məğlub edib

DİN narkotik vasitələr və onun fəsadları barədə maarifləndirici qısametrajlı film hazırlayıb VİDEO

Artan yük tələbatını qarşılamaq üçün Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xəttinin modernləşdirilməsi işləri yekunlaşır

Antalya Diplomatiya Forumunda Avrasiya ölkələri arasında inkişaf prespektivləri müzakirə olunub

Əlcəzairdə Qaz İxrac Edən Ölkələr Forumunun 7-ci Sammiti işə başlayıb

Ceyhun Bayramov: Türkiyə ilə Azərbaycan arasında dünyada bənzəri olmayan münasibətlər mövcuddur

Azərbaycan etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini möhkəmləndirir ŞƏRH

Azərbaycanın xarici işlər naziri Antalyada mediaya açıqlama verib

Lavrov: Rusiya-Ermənistan münasibətlərində çox şeyi dəyişmək lazımdır

Milli Məclis sədrinin müavini: Azərbaycan enerji təhlükəsizliyinin qarantıdır

Vəkillər Kollegiyasında Almaniya Bundestaqının nümayəndə heyəti ilə görüş keçirilib

Müharibə Xarkov şəhərinə təxminən 10 milyard ABŞ dolları dəyərində ziyan vurub – AZƏRTAC-ın XÜSUSİ REPORTAJI

Sergey Lavrov: Moskva üçtərəfli bəyanatların nəzərdə tutduğu məsələlərin həllinə kömək göstərməyə hazırdır

Azərbaycan cüdoçuları “Böyük Dəbilqə”nin ikinci günündə də medal qazana bilməyiblər

Moldova Baş nazirinin müavini Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinin perspektivləri barədə məlumatlandırılıb

Azərbaycan Premyer Liqası: “Zirə” - “Turan Tovuz” oyununda qalib müəyyənləşməyib

Veysi Kurt: BTQ-nin tam gücü ilə işə salınması ölkələrimizin iqtisadiyyatının güclənməsinə səbəb olacaq

Kanada Namizədlər Turnirinə ev sahibliyi etmək hüququnu itirə bilər

Korsikalılar həbs olunmuş fəalların azadlığını tələb edirlər VİDEO

® “Azercell”in dəstəyilə “Robotex Türkiyə”nin regional yarışlarına start verilib

Tahir Budaqov: Azərbaycan-Türkiyə qardaşlıq əlaqələri partiyalararası münasibətlərin də güclənməsinə şərait yaradıb

Xocalıda kütləvi məzarlıqda aşkar edilmiş insan qalıqlarının sayı 13-ə çatıb

Azərbaycan “mavi yanacaq” ixracı coğrafiyasını daha da genişləndirir ŞƏRH

Cənub Qaz Dəhlizi: Azərbaycanın strateji baxışı

Böyük Britaniyada qızılca epidemiyası təcili vaksinləmə kampaniyasını zəruri edib

Kəlbəcərdə yük maşını aşıb, sürücü ölüb

Ceyhun Bayramov iraqlı həmkarını bölgədə mövcud vəziyyət barədə məlumatlandırıb

Koksaki virusu və onun əlamətləri

Beynəlxalq Qadınlar Günü ərəfəsində şəhid və qazi analarının iştirakı ilə tədbir keçirilib

Rəşad Sadıqov: “Qarabağ”ın “Bayer”i keçəcəyinə inanıram

Azərbaycan gimnastları Almaniyadakı turnirdə bürünc medal qazanıblar

“Barselona” ötən il forma satışından ən çox gəlir əldə edən klub olub - SİYAHI

İsmayıllı və Qəbələdə vətəndaşlardan 16 tüfəng götürülüb

"Avropa Bilik Yarışması"nın qalibləri mükafatlandırılıb

Bakıda Azərbaycan Pulmonologiya Simpoziumu keçirilib

“Neftçi”nin üç futbolçusu “Qarabağ”la matçı buraxacaq

Peter Mixalko: “Avropa Bilik Yarışması”na Azərbaycanda gənclər arasında böyük maraq var

Cənub Qaz Dəhlizi beynəlxalq əməkdaşlığın unikal formatını əks etdirən platformaya çevrilib ŞƏRH

Azərbaycan Bakı-Tbilisi-Qars ilə bağlı yaradılacaq müəssisədə 50 faiz pay sahibi olacaq

Husilərin hücumuna məruz qalan Britaniya gəmisi Qırmızı dənizdə batıb

COP üzrə dünyanın ən nüfuzlu ekspertləri Qlobal Bakı Forumunda bir araya gələcəklər

Sədr: BTQ-nin modernləşdirilməsi üzrə işlərin 95 faizi başa çatdırılıb

Naxçıvanda ilin ilk ağacəkmə aksiyası keçirilib

Ərəb mediası: İsrail və HƏMAS atəşkəs və girovların mübadiləsi sxemi üzrə razılıq əldə ediblər

Serdar Kılıc: Türkiyə Ermənistanla normallaşma prosesini Azərbaycanla sıx koordinasiyada davam etdirir

Bakıda “Heydər Əliyev irsi, qadın siyasəti” mövzusunda konfrans keçirilib

BMT “Quran”ın yandırılması faktlarına görə İsveçi tənqid etməyib

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2011-ci il 16 fevral tarixli 386 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi haqqında Əsasnamə”də dəyişiklik edilməsi barədə
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı

Ə.A.Rəsulovun 2-ci dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilməsi haqqında
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı

İmişli sakini tonqala düşərək ölüb VİDEO

Ermənipərəst senatorla korrupsiya əlaqəsinə girmək istəyən biznesmen təqsirini etiraf edib

YAP Sədrinin müavini ilə Ulusal Birlik Partiyasının Sədri arasında görüş olub

Səhiyyə Nazirliyi Gəncədə “İlk tibbi yardim - ikinci həyata addim” adlı fləş-mob keçirib

“Qarabağ” – “Bayer” oyunu üçün satılan biletlərin sayı açıqlanıb

Azərbaycanla Lüksemburq arasında əməkdaşlıq əlaqələri müzakirə edilib

Naxçıvanda Təcili Tibbi Yardım Mərkəzinin əməkdaşları təlimlərə cəlb olunublar

Moldova ilə potensial əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub

Kanalda batması ehtimal olunan azyaşlının axtarış-xilasetmə tədbirləri davam edir VİDEO

Musiqi məktəbinin sazçalanlar ansamblı Gəncə Dövlət Filarmoniyasının səhnəsində çıxış ediblər

İşğaldan azad olunan ərazilərdə işəgötürənlərin kadr ehtiyaclarının qarşılanması üzrə görüləcək birgə işlər müzakirə olunub

Xarici və daxili mühit havasının çirklənməsi astma və allergik xəstəliklərin yayılmasını artırır

“Yaşıl dünyamızı qoruyaq” – konfrans

“Alibaba” portretləri canlandıran EMO neyro-şəbəkəsini təqdim edib

Bağdad Amreyev: Türk İnvestisiya Fondu mart ayından fəaliyyətə keçəcək

Arzu Babayeva: Ümumdünya Vəhşi Təbiət Günündə hər kəsi milli parkların zəngin ekosistemi ilə tanış olmağa dəvət edirik

Azərbaycanda startap ekosisteminin inkişafı istiqamətində görülən işlər müzakirə olunub

Gəncədə iki evdə yanğın olub VİDEO

FIBA reytinqi: Azərbaycan millisi 13 pillə irəliləyib

YAP və AK Parti sədrlərinin müavinləri Antalyada görüşüblər VİDEO

Xankəndi-Bakı ultra marafonunun ikinci mərhələsinin qalibi müəyyənləşib

Avropa Komissiyası Macarıstanla bağlı mövqeyini yumşaldır

Yaponiya parlamentinin komissiyası 750 milyard dollarlıq büdcə layihəsini təsdiqləyib

Fövqəladə Hallar Nazirliyi tərəfindən qanunsuz tikililər sökülüb VİDEO

İran parlamentinə seçkilərdə seçicilərin yarıdan azı iştirak edib

Ceyhun Bayramov: Azərbaycan AQEM-i vahid prinsiplər toplusuna əsaslanan unikal dialoq platforması kimi qiymətləndirir

BEA: Karbon qazı ilə qlobal çirklənmə rekord həddə çatıb

Hərbi institutun yaranmasının ildönümünə həsr olunan tədbir keçirilib

Müqəddəs Taxt-Tacın dövlət katibi Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyi barədə məlumatlandırılıb

Əfqanıstanda güclü qar və şaxta 9 nəfərin ölümünə səbəb olub

Yaponiyada on nəfər qar uçqunu altında qalıb

Hicran Hüseynova: Heydər Əliyev irsi daim öyrənilməli, daha geniş tədqiq olunmalıdır

Elektrik avadanlığından istifadə ilə qanunsuz balıq ovlayan şəxs tutulub

Azərbaycanın qadınlardan ibarət şahmat millisi Gürcüstanla heç-heçə edib

Nyu-York dəbinin simvolu İris Apfel 102 yaşında vəfat edib

“Azəriqaz” ödəniş sisteminin fəaliyyəti müvəqqəti dayandırılacaq

NASA yüksək xərc tələb edən layihənin icrasını dayandırıb

Kenquru Beynəlxalq Riyaziyyat Müsabiqəsi keçiriləcək

Qobustanda qəsdən adam öldürmə faktına görə cinayət işi başlanıb

Azərbaycan tranzit ölkə kimi Şərq-Qərb dəhlizində imkanlarını Avropaya təqdim edir - AÇIQLAMA

Azərbaycanın xarici işlər naziri ATƏT-in Baş katibi ilə bölgədəki mövcud vəziyyəti müzakirə edib

QHT sədri: Azərbaycan xalqı Ulu Öndərin zəngin irsini sadiqliklə davam etdirir

Azərbaycanla Serbiya arasında gələcək əməkdaşlıq istiqamətlərinə dair fikir mübadiləsi aparılıb

“Qağayı” tamaşası yenidən səhnədə

TDT-nin Baş katibi: Antalya Forumu diplomatiyanın müharibələrdən daha faydalı olduğunu göstərir

Qaret Beyl tarixin ən yaxşı uelsli futbolçusu seçilib

Sabah ölkə ərazisində 12 dərəcəyədək isti olacaq

Sumqayıtda Şərqin böyük mütəfəkkiri və şairi Məhtimqulu Fəraqinin 300 illiyi qeyd olunub

Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə dəmir yolu rəhbərləri BTQ-nin başa çatdırılmasını müzakirə edəcəklər

Antalya Diplomatiya Forumu davam edir