Bakı, 21 sentyabr, AZƏRTAC

Azərbaycanın geosiyasi və etno-mədəni xəritədəki yeri, sadəcə, coğrafi koordinat deyil, Avrasiyanın gələcəyi üçün strateji qovşaqdır. Cənubi Qafqazın aparıcı dövləti olan Azərbaycanın həm Türk dünyasının ayrılmaz bir parçası, həm də bu regionda yerləşən yeganə Türk dövləti olması ölkəmizin unikal missiya qoyur. Bu mürəkkəb kimlik və coğrafi reallıq onu regionun təkcə bir aktoruna deyil, geosiyasi dinamikanı formalaşdıran əsas güc mərkəzinə çevirir.

AZƏRTAC Azərbaycanın Türk dünyasındakı roluna və Türk Dövlətləri Təşkilatında (TDT) artan mövqeyinə qısa nəzər salır.

Qafqaz tarixi boyunca müxtəlif sivilizasiyaların qovuşduğu və etnosların yaşadıqları məkan olub. Bu rəngarəng coğrafiyada Azərbaycanın mövqeyi onu Türk sivilizasiyasının Qərbdə möhkəm dayaq nöqtəsi, eyni zamanda, Qafqaz dağları ilə Xəzər dənizi arasında körpü rolunu oynamağa sövq edir. Regionun digər dövlətlərindən fərqli olaraq, Azərbaycan özündə minilliklərə söykənən Türk idarəçilik, dil və dövlətçilik ənənəsi ilə Qafqazın özünəməxsus etno-mədəni mühitini bir araya gətirir. Bu sintez dövlətin xarici siyasətində və geoiqtisadi addımlarında özünü aydın büruzə verir. Azərbaycan TDT-nin mərkəzi sütunlarından biridir. Mərkəzi Asiyadakı Türk respublikalarının Avropa və dünya bazarlarına çıxışı məhz Azərbaycanın infrastrukturu – Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və “Trans-Xəzər” Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu vasitəsilə mümkündür. Beləliklə, Azərbaycan yalnız öz milli maraqlarını təmin etmir, həm də Mərkəzi Asiya ilə Anadolunu, nəticə etibarilə bütün Türk dünyasını birləşdirən geoiqtisadi zəncir rolunu oynayır.

Cənubi Qafqaz müstəvisində isə Azərbaycanın yeganə Türk dövləti olması həm böyük üstünlüklər, həm də ciddi diplomatik məsuliyyət yaradır. Türkiyə ilə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi ilə keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyan müttəfiqlik münasibətləri regionda tamamilə yeni təhlükəsizlik və güc balansı yaradıb. Bu ittifaq Cənubi Qafqazda kənar güclərin mənfi təsir imkanlarını neytrallaşdıraraq, regional sabitliyin əsas zəmanətçisinə çevrilib. Eyni zamanda, Naxçıvan ərazisindən reallaşdırılması nəzərdə tutulan nəqliyyat və kommunikasiya xətləri bütün regionun, o cümlədən Türk dünyasının davamlı quru əlaqəsini bərpa etmək potensialı daşıyır. Bununla yanaşı, Azərbaycanın qafqazlı kimliyi onun daxili sabitliyinin və multikulturalizm modelinin təməlini təşkil edir. Əsrlər boyu Qafqazın müxtəlif yerli xalqları və etnik qrupları ilə birgəyaşayış təcrübəsi Azərbaycanda zəngin və tolerant mədəniyyət formalaşdırıb. Bu cəhət ölkəmizə regionda yalnız hərbi və ya iqtisadi güc kimi deyil, eyni zamanda, sivilizasiyalararası dialoq və inteqrasiya məkanı kimi nüfuz qazandırır.

Azərbaycanın TDT-nin inteqrasiyasındakı rolunun təməl sütunları

Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafında və daxili inteqrasiyasında oynadığı rol təsadüfi diplomatik fəallıq deyil, Avrasiyanın geosiyasi xəritəsini yenidən müəyyənləşdirən konseptual strategiyadır. 2009-cu ildə Naxçıvan Sazişinin imzalanması ilə təməli qoyulan bu platforma mədəni-humanitar məsləhətləşmə şurasından fəal siyasi, iqtisadi və hərbi-strateji bloka çevrilib. Azərbaycanın TDT-nin inteqrasiyasındakı rolu bir neçə təməl prinsipə əsaslanır. Belə ki, coğrafi dağınıqlılığı aradan qaldıran nəqliyyat-enerji inteqrasiyası ilk mühüm prinsipdir. Azərbaycan Xəzər dənizindən keçən “Trans-Xəzər” Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunu (Orta Dəhliz) inkişaf etdirərək Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın logistika imkanlarını Türkiyə və Avropa bazarları ilə inteqrasiya edir. Eyni zamanda, Xəzər dənizinin dibi ilə çəkilməsi planlaşdırılan Trans-Xəzər Fiber-Optik Kabel Xətti və “yaşıl enerji” dəhlizləri TDT üzvləri arasında rəqəmsallaşma və enerji sahələrində daxili şəbəkəni möhkəmləndirir. Prezident İlham Əliyev 2025-ci ildə Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşündə Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizlərində fəal iştirak etdiyini, ölkənin Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında mühüm bağlantı yaratdığını qeyd edib. Həmin çıxışda Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların artdığı və Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturu imkanlarının genişləndiyi də vurğulanıb.

Siyasi və təhlükəsizlik arxitekturasının yenilənməsi ikinci vacib istiqamətdir. Azərbaycan 2020-ci ildə Vətən müharibəsindən sonra bölgədə reallıqları dəyişərək TDT-nin regional təhlükəsizlikdəki çəkisini artırıb. TDT daxilində ikitərəfli əlaqələr genişlənərək bu gün, sözün əsl mənasında, təhlükəsizlik sahəsində inteqrasiya nümunəsinə çevrilib. Təşkilat artıq yalnız iqtisadi deyil, birgə hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi üzrə tərəfdaşlıq və təbii fəlakətlərlə birgə mübarizə mexanizmlərini (TDT mülki müdafiə mexanizmi) reallaşdıran strukturdur. Zəngəzur dəhlizinin strateji perspektivi isə bu inteqrasiyanın pik həddidir. Azərbaycanın bu layihədəki qətiyyətli mövqeyi Türk dünyasının tarixi bütövlüyünü bərpa etmək məqsədi daşıyır. Bu dəhliz reallaşacağı təqdirdə, Türk dövlətləri arasında davamlı quru əlaqəsi təmin olunacağı, logistika xərcləri kəskin azalacağı və TDT-nin daxili ticarət dövriyyəsi sürətli artım nümayiş etdirəcəyi danılmaz reallıqdır.

İdeoloji və korporativ inteqrasiya baxımından da rəsmi Bakı hər zaman üzərinə düşən funksiyanı yerinə yetirib. Türk Dövlətlərinin Parlament Assambleyası (TÜRKPA) və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna ev sahibliyi edən Azərbaycan TDT-nin institutional bazasının möhkəmlənməsinə birbaşa töhfə verir. Beləliklə, rəsmi Bakı Türk dünyasının, sadəcə, tarixi köklərlə deyil, rəqəmsal iqtisadiyyat, vahid əlifba, ortaq təhsil standartları və investisiya fondları vasitəsilə gələcəyə yönəlik güc mərkəzinə çevrilməsini müdafiə edir.

Bu yanaşmanın mühüm göstəricilərindən biri Bakının TDT çərçivəsində müxtəlif sahələr üzrə yüksəksəviyyəli tədbirlərə ev sahibliyi etməsidir. Azərbaycan yalnız türk inteqrasiyasının mənəvi həmrəylik ölçüsünü institutlaşdırmır, həm də özünü Türk dünyası ilə daha geniş İslam məkanı arasında etibarlı körpü kimi təsdiqləyir. Prezident İlham Əliyev sentyabrın 15-də Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarından və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini, sentyabrın 17-də isə quruma üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxslərini qəbul edib. Son günlərdə Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının müsəlman dini rəhbərləri Şurasının 7-ci iclasının, Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq elmi-praktiki konfransın, TDT-yə üzv ölkələrin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin 5-ci toplantısı keçirilməsi təsadüfi deyil.

TDT-də Prezident İlham Əliyev siyasi xətti

Azərbaycanın TDT çərçivəsində fəallığında Prezident İlham Əliyevin siyasi xəttinin xüsusi yeri var. Dövlətimizin başçısı çıxışlarında Türk dünyasını Azərbaycanın xarici siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir. Onun yanaşmasında diqqətçəkən məqamlardan biri Türk dünyası anlayışının yalnız tarixi və mədəni kateqoriya kimi deyil, müasir siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq platforması kimi təqdim edilməsidir. Bu yanaşma TDT-nin fəaliyyət istiqamətlərində də öz əksini tapır. Təşkilatın gündəliyində artıq yalnız dil, mədəniyyət və tarixi irslə bağlı məsələlər deyil, ticarət, investisiya, enerji, nəqliyyat, rəqəmsal texnologiyalar, təhlükəsizlik və digər praktiki sahələr mühüm yer tutur. 2024-cü ildə Şuşada keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü bu baxımdan Azərbaycanın təşəbbüslərinin bariz nümunələrindən biridir. Görüşün sonunda qəbul edilən Qarabağ Bəyannaməsində Türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, müdafiə sənayesi, humanitar, təhsil və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsinin vacibliyi vurğulanıb. Sənəddə Orta Dəhlizin inkişafı və Türk dövlətləri arasında regional bağlantıların gücləndirilməsi də xüsusi qeyd edilib.

Azərbaycanın TDT-də rolunun digər mühüm istiqaməti təhlükəsizlik məsələləridir. Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşündə Prezident İlham Əliyev təşkilata üzv ölkələr arasında müdafiə və hərbi-texniki əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayaraq üzv dövlətlərin birgə hərbi təlimlərinin Azərbaycanda keçirilməsini təklif etmişdi. Cari ilin sentyabr ayında isə Bakıda TDT-yə üzv ölkələrin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin beşinci toplantısının keçirilməsi bu əməkdaşlığın siyasi, iqtisadi və mədəni istiqamətlərlə məhdudlaşmadığını göstərən son nümunələrdən biridir. Dövlətimizin başçısı Təhlükəsizlik Şuraları katiblərini qəbul edərək kibertəhdidlər, terrorçuluq, transmilli cinayətkarlıq, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun mühafizəsi kimi məsələlər üzrə koordinasiyanın əhəmiyyətini vurğulayıb. Yəni bu toplantılarının keçirilməsi təşkilatın institusional mexanizmlərinin yalnız iqtisadi və humanitar sahələrlə məhdudlaşmadığını göstərir. Azərbaycanın 2025-ci ilin oktyabrından TDT-yə sədrliyi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Belə ki, Azərbaycanın sədrliyi dövründə TDT gündəliyində iqtisadiyyat və nəqliyyat bağlantıları ilə yanaşı, təhlükəsizlik önəmli yer tutur.

Beləliklə, Azərbaycanın TDT-də fəallığını yalnız “türk dövlətləri ilə həmrəylik” anlayışı ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Burada daha geniş proses – ortaq tarixi və mədəni bağların siyasi institutlara, iqtisadi layihələrə, nəqliyyat və enerji dəhlizlərinə, təhlükəsizlik mexanizmlərinə və humanitar əməkdaşlığa çevrilməsi prosesi gedir. Azərbaycanın Qafqazda yerləşməsi isə prosesdə ona xüsusi geostrateji mövqe qazandırır. Bu status Azərbaycana Türk dünyasının Qərbə açılan qapısı və Qafqazın geosiyasi təhlükəsizlik arxitekturasının əsas memarı olmaq imkanı verir.

_{Müəllif – Aytac Haqverdiyeva}