AMEA-nın Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi ilə birgə keçirdikləri konfransda Türkiyə və Azərbaycan alimləri, mütəxəssislər, din xadimləri, İslam ölkələrinin səfirləri iştirak etmişlər.

AMEA-nın prezidenti, akademik Mahmud Kərimov konfransı açaraq demişdir ki, müzakirəyə çıxarılmış mövzunun dərin tarixi kökləri vardır. Sonuncu və ən gənc dünya dini olan İslamın meydana gəlməsindən 14 əsrdən artıq bir dövr keçir. Bu dövr ərzində İslamın özündən əvvəlki dinlərə münasibəti necə inkişaf etmiş, münaqişə və ixtilaflar necə həll edilmişdir? Yəqin ki, konfransda bu suallara cavab veriləcəkdir. “İslamda dözümlülük” bu gün daha aktual səslənir. Mütəxəssislər sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin, dinlərin toqquşmasından söhbət açırlar. 2001-ci ilin 11 sentyabr hadisələri, Əfqanıstan və İraq müharibələri, İranın atom enerjisi əldə etmək sahəsindəki səyləri və Fələstindəki parlament seçkilərində Həmas təşkilatının qələbəsi ətrafında gedən söz-söhbət İslamı dözümsüzlük, ekstremizm və terrorizmə meyil göstərməkdə günahlandırmaq üçün istifadə olunur. Şübhəsiz ki, bu cür iddialara elmi baxımdan və rasionalizm mövqeyindən cavab verilməlidir.

Akademiyanın prezidenti daha sonra demişdir ki, mövzu Azərbaycan şəraitində də elmi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan çoxmillətli, çoxkonfessiyalı ölkədir. Xalqımızın mənəvi dəyərlərinin əsasında İslam dayanır. Amma azərbaycanlılar həmişə özgə dinlərə də hörmətlə yanaşmağı, dözümlülük göstərməyi bacarmışlar, çünki dözümlülük İslamın ən mühüm dəyərlərindəndir. Lakin sirr deyil ki, bizim günlərdə Azərbaycanda da müəyyən radikal meyillər nəzərə çarpmaqdadır. Onlar İslam dəyərlərini təhrif olunmuş şəkildə izah etməklə həm də dini dözümsüzlük təbliğ edirlər.

Milli azlıqlarla və dini qurumlarla iş üzrə dövlət müşaviri Hidayət Orucov, Misir Ərəb Respublikasının və Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının ölkəmizdəki səfirləri Yusif Əhməd İbrahim əl-Şarkavi və Əli Həsən Əhməd Cəffər təbrik sözü söyləmiş, konfrans iştirakçılarına uğur arzulamışlar. Hidayət Orucov Azərbaycanda tolerantlıq mövzusunda beynəlxalq simpozium keçirilməsini təklif etmişdir. Onun sözlərinə görə, bu, tolerant Azərbaycan cəmiyyəti haqqında beynəlxalq aləmdə geniş təsəvvür yaradardı.

Geniş iclasda Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru professor Gövhər Baxşəliyeva “Qloballaşma dövründə dinlərarası dialoq və dini dözümlülük” mövzusunda məruzə etmişdir. O demişdir ki, hər bir mədəniyyət başqa mədəniyyətdən öz genotipinə və inkişaf məntiqinə görə fərqlənir. Bu o deməkdir ki, vahid dünya mədəniyyətindən danışmağa dəyməz, ikincisi, böyük sivilizasiyalar özlərində birləşdirdikləri millətlərin və xalqların etnik xüsusiyyətlərini tamamilə silib aradan qaldıra bilmir: etnik xüsusiyyətləri və etnik kimliyi qoruyub saxlamaq əzmi hər bir xalqın şüurunda möhkəm yer tutmuşdur. Üçüncüsü, indi dünyanın müxtəlif yerlərində baş verənləri islam-xristian qarşıdurması kimi qələmə vermək cəhdləri yanlışdır. Bu hadisələrin arxasında, hər şeydən əvvəl, iqtisadi-siyasi maraqlar dayanır. Qloballaşma günlərində ənənəvi mədəniyyətlərin, o cümlədən İslam mədəniyyətinin də xarici mədəni təsirlərə müqaviməti güclənsə də, bu, mədəniyyətlər və dinlər arasında dialoqu istisna etmir. Lakin bu dialoqun hüdudları olmalıdır. Bu hüdudlar isə dialoqun mənəvi-əxlaqi baxımdan məqbulluq dərəcəsi ilə şərtlənir. Bu mənada dinin norma və idealları sivilizasiyalar arasında həqiqi dialoqun gerçəkləşməsi üçün daha əlverişli sayılmalıdır. Çünki dinlər, hər halda, əsas monoteist dinlər, özlərini İbrahim peyğəmbərin təkallahlılıq təlimi ilə bağlamaqla bir-biri arasında, deməli, sivilizasiyalar arasında da körpü salırlar. Digər tərəfdən, dinlər sivilizasiyalararası dialoq yolunda əsas maneə sayılan etnik separatizm meyillərini öz içərisində əridib yox etməyə çalışır.

Məruzəçi təəssüflə vurğulamışdır ki, son illər Qərb ictimai fikrində İslam haqqında dialoqa hazır olmayan, dözümsüzlük nümayiş etdirən, qəddarlığa çağıran bir din kimi təsəvvür yaradılmışdır. Lakin İslam mənbələrinə - Qurana və hədislərə ani bir nəzər salmaq belə, bu dinin həqiqətən dialoq dini olduğunu görməyə imkan verir. Əsrlər boyu İslam mütəfəkkirləri həmin mənbələrə istinadən bu dinin təklif etdiyi dialoqun əsaslarını işləyib hazırlamışlar.

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri, tarix elmləri doktoru, professor, şeyxülislam hacı Allahşükür Paşazadə konfrans iştirakçılarının diqqətini ölkəmizin dünyada tolerantlıq nümunəsi olmasına cəlb etmişdir. O demişdir ki, Azərbaycan müxtəlif dinlərin daşıyıcıları arasında dözümlülük münasibətləri ilə bağlı zəngin təcrübəyə malikdir. Dini dözümlülük, tolertantlıq mədəniyyət deməkdir, yüksək tolerantlıq isə yüksək mədəniyyətdən irəli gəlir. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin dinə, dini dəyərlərə münasibətdəki müdrik siyasəti və din xadimlərinin səyləri sayəsində ölkəmiz nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlar və dünyanın tanınmış din xadimləri tərəfindən sülhpərvər, tolerant, dialoqa hazır ölkə kimi qəbul edilir və bu sahədə qazandığımız təcrübə bəyənilir. Azərbaycanda tolerantlığın dərin, qədim tarixi-mədəni kökləri, ənənələri mövcuddur. Bu isə İslamdan qaynaqlanır. VII əsrin ortalarında İslam bu ölkədə yayılmağa başlamış, ictimai şüurda hakim yer tutmuşdur. Lakin özündən əvvəlki dinlərə nəinki qadağa qoymamış, əksinə, ayrı-ayrı dinlərə etiqad edən insanların vicdan azadlığının, öz məbədlərində dini ayin və mərasimləri sərbəst icra etmək haqqının toxunulmaz olduğunu elan etmişdir. Nəticədə İslam dünyasına qovuşan Azərbaycanda yəhudilər və xristianlar da öz dini etiqadlarını qoruyub saxlaya bilmişlər. Bütün bunlar ölkədə güclü tolerantlıq ənənələrinin təşəkkül tapmasına və ictimai şüurda bərqərar olmasına gətirib çıxarmışdır. Tarixən dözümlülük ənənələrinə malik olan müstəqil Azərbaycan demokratik prinsiplərə söykənərək öz ərazisində yaşayan bütün xalqlara dilindən, dinindən, milliyyətindən asılı olmayaraq eyni azadlıqlar, o cümlədən vicdan azadlığı verir. Azərbaycanda müxtəlif din xadimlərinin əməkdaşlığı da milyonlarla insan, bütün dünya üçün ən gözəl nümunə, örnəkdir.

Şeyxülislam vurğulamışdır ki, ölkəmizdə tolerantlıq sahəsində əldə etdiyimiz nailiyyətlər böyük sərvətdir və onu göz bəbəyi kimi qorumalı, inkişaf etdirməliyik, çünki bu yolun alternativi yoxdur.

AMEA-nın müxbir üzvü, professor Vasim Məmmədəliyevin “İslam sülh, əmin-amanlıq və dözümlülük dinidir”, Türkiyədən gəlmiş islamşünas alim Cəlal Erbayın “İslam və dözümlülük”, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi sədrinin müavini Salman Musayevin “İslamda dözümlülük müxtəlif əqidələrin dinc yanaşı yaşama üsulu kimi” məruzələri də maraqla dinlənilmişdir.

Elmi konfrans öz işini bölmə iclaslarında davam etdirmişdir.