Daşnak-bolşevik qüvvələri azərbaycanlı əhaliyə qarşı birgə plan hazırlamışdılar ŞƏRH
Bakı, 2 aprel, AZƏRTAC
XX əsrin əvvəllərində İrəvan, Naxçıvan, Dərələyəz, Göyçə, Ağbaba, Şörəyel, Sürməli, Qarabağ, Zəngəzur, Gəncə, Qazax, Borçalı və Tbilisidə erməni terrorçu dəstələri tərəfindən minlərlə azərbaycanlı qətlə yetirilib. Erməni terroru təkcə azərbaycanlılara deyil, digər xalqların nümayəndələrinə qarşı da yönəlmişdi. Onların əsas məqsədi etnik təmizləmə yolu ilə Qərbi Azərbaycan ərazisində qondarma erməni dövləti yaratmaq idi. 1917-ci ildə Rusiyada oktyabr çevrilişi nəticəsində V.İ.Leninin rəhbərliyi ilə bolşeviklər hakimiyyətə gəldilər. Bakı Sovetinin İcraiyyə Komitəsi şəhərdə ali hakimiyyət orqanı elan edildi və onun sədri Azərbaycan xalqının qəddar düşməni olan Stepan Şaumyan seçildi. Azərbaycanlılara qarşı mart soyqırımının əsas təşkilatçısı olan S.Şaumyan 1917-ci il dekabrın 16-da Rusiya bolşeviklərinin rəhbəri V.İ. Lenin tərəfindən Qafqaz üzrə fövqəladə komissar təyin edildi. O, Bakıda əksəriyyəti erməni terrorçulardan ibarət olan və Q.Korqanovun (Korqanyan) rəhbərlik etdiyi 20 min nəfərlik qoşun təşkil etdi. Mart soyqırımı ərəfəsində Bakıda qanunsuz şəkildə cəmləşmiş və S.Şaumyandan soyqırımı əmri gözləyən hərbi qüvvələr əsasən “Daşnaksütyun” partiyasının silahlı dəstələrindən ibarət idi.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a müsahibəsində AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutunun böyük elmi işçisi Ramin Əlizadə deyib. 1918-ci ilin mart ayının ortalarında Bakıda siyasi vəziyyətin gərginləşdiyini deyən tədqiqatçı-alim bolşeviklərin daşnaklarla əlbir olub azərbaycanlılara qarşı soyqırımı planı hazırladıqlarını bildirib: “Martın 15-də S.Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti, “Daşnaksütyun” partiyasının Bakı komitəsi və digər erməni millətçi təşkilatları ilə Azərbaycan milli-azadlıq hərəkatının aparıcı qüvvələrinə qarşı birgə fəaliyyət göstərmək haqqında gizli saziş bağladı. Bundan sonra S.Şaumyan “Daşnaksütyun” partiyası və Erməni Milli Şurası ilə əlbir hərəkət edərək qısa müddətdə Bakıda və Azərbaycanın digər bölgələrində dinc əhaliyə qarşı soyqırımı həyata keçirmək üçün öz iyrənc planını işə saldı. O, martın 29-da Bakı limanından “Evelina” gəmisi ilə Lənkərana getmək istəyən müsəlman əsgərlərini tərk-silah etmək haqqında əmr verdi. Azərbaycanlı əhali silahların geri qaytarılmasını tələb etdikdə martın 30-da daşnak-bolşevik qüvvələri atəş açmağa başladılar. Bununla da S.Şaumyanın təxribat planı baş tutdu. Martın 31-də səhər açılan kimi toplar və pulemyotlarla silahlanmış daşnak-bolşevik qüvvələri şəhər əhalisini vəhşicəsinə qətlə yetirməyə başladılar. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ədliyyə Nazirliyi yanında 1918-ci il iyulun 15-dən 1920-ci ilin aprelinədək fəaliyyət göstərən Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sənədlərindən məlum olur ki, 1918-ci il martın 30-dan aprelin 2-dək təkcə Bakı şəhərində 12 min nəfərdən çox azərbaycanlı öldürülüb. Bütövlükdə isə Bakı quberniyasında sentyabrın 15-dək davam etmiş kütləvi qırğın nəticəsində 50 min nəfərdən çox dinc azərbaycanlı qətlə yetirilib. Bakıda Təzəpir və Şah məscidlərinin minarələri top atəşinə tutulmuş, “İsgəndəriyyə” və “İslamiyyə” mehmanxanaları dağıdılmış, Tağıyev teatrı, “İsmailiyyə” binası, “Açıq söz” və “Kaspi” qəzetlərinin redaksiyaları yandırılmışdı.
Daşnak-bolşevik hərbi birləşmələri Azərbaycanın digər şəhərlərində də soyqırımı həyata keçiriblər. S.Şaumyan hələ martın 17-də Bakıdan top və pulemyotla silahlanmış 2 min nəfərlik qoşunu Şamaxı qəzasına dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı soyqırımı həyata keçirmək üçün göndərmişdi. Mart-aprel aylarında S.Lalayan və T.Əmiryanın terrorçu dəstələri Şamaxı qəzasının 58 kəndini viran edərək, 8 min nəfərdən çox dinc sakinini qətlə yetirmiş və Şamaxı Cümə məscidini yandırmışdılar. “Azərbaycan” qəzetində Şamaxıya hücum edən düşmən ordusunun 4 min nəfər olduğu, onların isə yüzdə səksəninin erməni olması göstərilib. “Hümmət” qəzetində “Şamaxı əhvalı” adlı məqalədə Şamaxı şəhərinin bütünlüklə yandırıldığı qeyd edilib”.
Ramin Əlizadə diqqətə çatdırıb ki, 1918-ci il mayın 1-də Qubaya hücum edən S.Hamazaspın başçılıq etdiyi 5 min nəfərlik daşnak dəstəsi Quba, Qusar və Xaçmaz ərazilərində 26 məscidə od vurub yandırıblar: “Bütövlükdə isə Quba qəzasında 17 min nəfərə yaxın dinc azərbaycanlı əhalini qətlə yetiriblər. Bakı, Şamaxı və Quba ilə yanaşı Lənkəran, Kürdəmir, Salyan, Göyçay, Naxçıvan, İrəvan, Göyçə, Vedi, Ağbaba, Şörəyel, Şərur-Dərələyəz və Zəngəzur qəzalarında da on minlərlə dinc azərbaycanlı əhali erməni daşnakları tərəfindən qətlə yetirilib. Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sənədlərində təkcə Zəngəzur qəzasında 115 kəndin viran edildiyi, 10 min nəfərdən çox dinc azərbaycanlı əhalinin qətlə yetirildiyi, onun isə 2200 nəfərinin uşaq olduğu qeyd edilib. Şərqi Anadoluda yerli türk-müsəlman əhalisinə qarşı qanlı əməlləri ilə tanınan erməni qulduru Andranik 1918-ci ilin mayından 1919-cu ilin martınadək Göyçədən Urmiya hövzəsinə və Zəngəzuradək böyük bir coğrafi ərazidə 600 min nəfərədək dinc azərbaycanlı əhalini soyqırımına məruz qoyub”.
Tarixçi alim 1918-ci il Mart soyqırımının Qafqaz tarixində ən qanlı hadisə kimi tarixə düşdüyünü vurğulayıb: “1920-ci ilin aprelində Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra bolşevik şineli geyinmiş daşnaklar bu dəfə Sovet Rusiyasının dəstəyi ilə Azərbaycanın tarixi ərazisi olan Zəngəzurun qərb hissəsini və Göyçə mahalının bir hissəsini ələ keçirdilər. 1918-ci il mart soyqırımına ilk dəfə tarixi qiyməti Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev verib. Onun 1998-ci il 26 mart tarixli Sərəncamı ilə martın 31-i Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edilib. 2009-cu ildə Prezident İlham Əliyev Quba Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılmasına dair Sərəncam imzalayıb, 2013-cü ildə memorial kompleksin açılışı olub”.
Bölmənin digər xəbərləri
