Məkkə sazişi: Orta güclərə və kollektiv çəkindirməyə üstünlük - Analitika
Ankara, 18 avqust, AZƏRTAC
Avqustun 7-də Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan liderləri tərəfindən imzalanmış birgə müdafiə haqqında Məkkə sazişi regional təhlükəsizlik nizamında dəyişiklikdən xəbər verir.
AZƏRTAC xəbər verir ki, böyük dövlətlərin öhdəliklərinin getdikcə daha seçici xarakter aldığı, münaqişələrin əhatə dairəsinin isə sürətlə genişləndiyi bir şəraitdə regional dövlətlər daha böyük məsuliyyəti öz üzərinə götürür, kollektiv çəkindirmə arxitekturasının yaradılması istiqamətində addımlar atırlar. Ankara, Ər-Riyad və İslamabadın atdığı addımlar bu yeni qlobal tendensiyanın bir hissəsidir.
Birgə səylərin məqsədi Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın strateji imkanlarını genişləndirmək, həssaslığını azaltmaq və xarici siyasət sahəsində təsir imkanlarını artırmaqdır.
Ankarada açıq şəkildə bildirirlər ki, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla müdafiə sahəsində əməkdaşlıq yalnız bu ölkələrin öz təhlükəsizliyinə deyil, bütün regionda sülh və sabitliyin təmin olunmasına, eləcə də təhdidlərin qarşısının alınması imkanlarının artırılmasına mühüm töhfə verəcək.
Saziş müdafiə nazirləri, xarici işlər nazirləri və Baş Qərargah rəislərinin iştirakı ilə mexanizmlərin yaradılmasını, ən yüksək səviyyədə koordinasiyanın həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Əməkdaşlığa komanda-qərargah və səhra təlimləri ilə başlanacaq, sonrakı mərhələlərdə isə bu əməkdaşlıq quru, dəniz və hava qüvvələrinin, hava hücumundan müdafiə vasitələrinin və pilotsuz sistemlərin iştirakı ilə birgə təlimlərə çevriləcək.
Ankara Ər-Riyad və İslamabadla əməkdaşlığın prioritet istiqamətləri sırasına pilotsuz sistemləri, radioelektron mübarizəni və süni intellektlə dəstəklənən sistemləri daxil edir.
Lakin sazişə yalnız üç ölkə arasında hərbi əməkdaşlığın gücləndirilməsi kimi baxılması natamam yanaşma olardı.
Birgə müdafiə haqqında Məkkə sazişi beynəlxalq münasibətlər sistemində qeyri-müəyyənliyin dərinləşməsinə cavabdır. Belə ki, böyük dövlətlərin, xüsusilə ABŞ-nin təhlükəsizlik sahəsində öhdəlikləri daha seçici xarakter alıb, regional münaqişələr isə “bir-biri ilə sıx bağlıdır” və vahid risk və çağırış zonasını formalaşdırır.
Bu baxımdan Türkiyənin vitse-prezidenti Cevdet Yılmazın “ölkənin təhlükəsizliyi onun sərhədlərindən başlamır” sözləri, eləcə də imzaçı ölkələrin “regionda eskalasiyanın yeni mərhələlərinin qarşısını almağa çalışdıqlarını” bildirməsi diqqətçəkən məqamdır.
Saziş göstərir ki, müasir dünyada orta güclər dəyişən beynəlxalq nizama uyğunlaşmağa, güc elementlərini birləşdirməyə və strateji manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışırlar.
Əsas məsələ Ankara, Ər-Riyad və İslamabadın siyasi iradəsinin nə dərəcədə institusional və operativ potensiala çevriləcəyi, eləcə də razılaşmanın real münaqişə və böhran şəraitində necə həyata keçiriləcəyidir.
ABŞ-nin hərbi mövcudluğu və Yaxın Şərqdəki regional tərəfdaşlıqları qorunub saxlansa da, Vaşinqtonun müxtəlif böhranlar qarşısında hərəkətə keçməyə hazırlığı getdikcə daha çox şübhə altına alınır.
Asiya-Sakit okean regionunda rəqabətin genişlənməsi Amerikanın təhlükəsizlik siyasətini daha seçici xarakterli edir. Beləliklə, Yaxın Şərqdəki regional aktorlar öz təhlükəsizliklərinə görə daha böyük məsuliyyət daşımağa məcbur olurlar.
Bu, region ölkələrinin ABŞ və ya digər böyük dövlətlərlə münasibətlərdən tamamilə uzaqlaşması demək deyil. Əsl tendensiya mövcud ittifaqları qorumaqla yanaşı, alternativ təhlükəsizlik kanallarının yaradılması, tərəfdaşlıq münasibətlərinin şaxələndirilməsi və təhlükəsizlik sahəsində vahid xarici aktordan həddindən artıq asılılığın azaldılmasından ibarətdir.
Daha bir səbəb Yaxın Şərqdə münaqişələrin əhatə dairəsinin genişlənmə tendensiyasıdır. Raket və pilotsuz aparatlarla hücumların yayılması, enerji obyektlərinə hücumlar və dəniz ticarət yollarına təhdidlər göstərdi ki, təhlükəsizlik artıq yalnız milli sərhədlər çərçivəsində təmin edilə bilməz. Yəni coğrafi uzaqlıq amili özlüyündə təhlükəsizliyə zəmanət vermir.
Bölgədə hərbi gücdən istifadənin getdikcə daha az məhdudlaşdırıldığını və istənilən böhranın qısa müddətdə genişmiqyaslı müharibəyə çevrilə biləcəyini də unutmaq olmaz.
Nəticə etibarilə, mövcud vəziyyət orta güclərin əhəmiyyətini artırır. Onlar böyük aktorları təkbaşına əvəz edə və ya qlobal güc balansını tamamilə yenidən qura bilməzlər. Lakin hərbi, iqtisadi, diplomatik və texnoloji imkanlarını birləşdirərək regional nizamın formalaşdırılmasında daha səmərəli rol oynaya bilərlər. Orta güclərin potensialı onların böyük dövlətlərə bərabər olmasından deyil, konkret sahələrdə nəticələr əldə etməyə imkan verən alətlərə malik olmalarından irəli gəlir. Beləliklə, Məkkə sazişi faktiki olaraq üç ölkə arasındakı münasibətləri ümumi strateji təməl üzərində birləşdirib.
Sazişin əsl əhəmiyyəti müxtəlif güc elementlərinin vahid çəkindirmə sistemi çərçivəsində birləşdirilməsindən ibarətdir. Üstəlik, çəkindirmə yalnız hərbi potensialdan deyil, siyasi iradənin nüfuzundan və birgə fəaliyyət göstərmək bacarığından da asılıdır.
Bu tənlikdə Türkiyə inkişaf etmiş müdafiə sənayesi, NATO-da iştirakı, hərbi potensialı və müxtəlif münaqişə zonalarında topladığı əməliyyat təcrübəsi ilə seçilir. Pakistan çoxsaylı ordusu, yaxşı inkişaf etmiş hərbi institutları, raket texnologiyaları və nüvə potensialı sayəsində sazişə strateji dərinlik əlavə edir. Səudiyyə Ərəbistanı isə iqtisadi resursları, enerji bazarlarına təsiri, strateji coğrafi mövqeyi, habelə ərəb və İslam dünyasındakı siyasi nüfuzu ilə bu strukturu tamamlayır.
Bu kontekstdə Ankaranın NATO üzvlüyü ilə Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla inkişaf edən müdafiə əməkdaşlığı arasında prinsipial ziddiyyət yoxdur. Türkiyə mövcud müttəfiqlik münasibətlərini eyni vaxtda qoruyur, Fars körfəzi, Yaxın Şərq və Cənubi Asiyada strateji mövcudluğunu artırır.
Üçtərəfli müdafiə sazişinin əhatə dairəsinin Misir kimi ölkələrin cəlb edilməsi ilə genişləndirilməsi bu cür təşəbbüslərin əhəmiyyətini daha çox artıracaq. Bu baxımdan Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın avqustun 13-14-də Qahirəyə səfəri diqqət çəkir. Səfər zamanı digər məsələlərlə yanaşı, regionda təhlükəsizlik mövzusu da müzakirə olunub.
Bölmənin digər xəbərləri
