Qaya və divarlara həkk olunan yazılar: Xatirə, yoxsa vətəndaş məsuliyyətsizliyi...
Bakı, 4 sentyabr, AZƏRTAC
Şuşaya səfər edən bəzi turistlərin şəhərdəki qaya daşlarının üzərinə müxtəlif adlar və yazılar həkk etməsi cəmiyyətdə haqlı narazılıq yaradıb. Sosial şəbəkələrdə yayılan görüntülər bir daha göstərir ki, tarixi və mədəni irs nümunələrinə münasibətdə məsuliyyətsiz davranış halları hələ də mövcuddur. Lakin məsələ yalnız bir neçə daşın üzərinə yazı yazılması ilə məhdudlaşmır. Bu hadisə daha geniş müstəvidə – tarixi yaddaşa, milli irsə, ictimai əmlaka və ən əsası, şəhidlərin canı-qanı bahasına azad edilmiş müqəddəs bir məkana münasibəti ortaya qoyur.
Belə hallarda mühüm bir sual yaranır: Tarixi və mədəni irsə münasibətimiz necə olmalıdır? Bu sual xüsusilə Şuşa kimi şəhərlər üçün daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Şuşa Azərbaycanın tarixini, mədəniyyətini və qəhrəmanlıq salnaməsini özündə yaşadan şəhərdir. Bu şəhərin hər küçəsi, hər divarı, hər qayası ayrı-ayrılıqda tarixin bir parçasıdır. Xüsusilə Vətən müharibəsindən sonra Şuşada qorunub saxlanılan güllə izləri, dağıntılar və digər izlər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda aparılmış mübarizənin canlı şahidlərinə çevrilib. Bu izlərin hər biri gələcək nəsillər üçün mühüm tarixi yaddaş nümunəsidir.
Ümumiyyətlə, qayaların və ya daşların üzərinə şəxsi adların və müxtəlif yazıların həkk edilməsi isə heç bir halda xatirə və ya vətənpərvərlik kimi qiymətləndirilə bilməz. Əksinə, bu cür hərəkətlər tarixi məkanın görünüşünə xələl gətirir, milli irsə qarşı məsuliyyətsiz münasibət formalaşdırır.
Şəhidlərin xatirəsi Azərbaycan cəmiyyəti üçün müqəddəsdir. Onların adlarının əbədiləşdirilməsi dövlət səviyyəsində həyata keçirilir. Ölkəmizin müxtəlif şəhər və rayonlarında şəhidlərin adlarına parklar, xiyabanlar salınır, abidələr, memorial komplekslər və xatirə guşələri yaradılır. Peşəkar memarlıq və sənətkarlıq yanaşması ilə ərsəyə gətirilən bu məkanların hər biri şəhidlərin xatirəsinin ləyaqətlə yaşadılmasına xidmət edir. Bu baxımdan şəhidlərin adını daşlara, divarlara və digər yerlərə yazmaqla onların xatirəsini yaşatdığımızı düşünmək heç də uyğun mövqe deyil. Əsl ehtiram şəhidlərin uğrunda canlarından keçdikləri torpaqları, həmin ərazilərin təbii və tarixi görkəmini qoruyub saxlamaqdır. Xüsusilə hər daşı tarix olan Şuşa kimi şəhərdə bu məsuliyyət daha böyükdür.
İctimai və tarixi məkanlara yazı yazılması ilk belə hadisə deyil və belə hallar həm rəsmi qurumlar, həm də yerli ictimaiyyət tərəfindən daim sərt şəkildə qınanılır. Məsələn, bir müddət əvvəl Nizami Kino Mərkəzinin binasının fasadının yazılarla çirkləndirilməsi vandalizm kimi qiymətləndirildi və aidiyyəti şəxslər barəsində hüquqi tədbirlər görüldü. Bu nümunə göstərir ki, ictimai və mədəni əhəmiyyət daşıyan obyektlərin qorunması yalnız həmin binaya cavabdeh qurumun deyil, bütün cəmiyyətin məsuliyyətidir.
Qraffiti və qanunsuz yazılar dünyanın bir çox şəhərlərində də ciddi problem hesab olunur. Xüsusilə tarixi memarlığı ilə seçilən Avropa şəhərlərində qədim binaların, abidələrin və daş səthlərin üzərinə yazılan yazıların təmizlənməsi üçün böyük maliyyə vəsaiti tələb olunur. Bəzi hallarda isə tarixi abidənin və ya daşın üzərinə həkk olunmuş yazını tamamilə silmək mümkün olmur. Təmizləmə zamanı tətbiq olunan mexaniki və kimyəvi üsulların özü də abidənin tarixi strukturuna zərər vura bilər.
Xatirə məqsədilə həkk edilən yazının arxasında dayanan böyük problem
Deməli, bir şəxsin xatirə məqsədilə yazdığı adın arxasında daha böyük problem dayanır. Bir yazı digərinə, digər yazı isə kütləvi çirklənməyə çevrilə bilər. Belə halların qarşısı vaxtında alınmadıqda tarixi məkanlar tədricən öz ilkin görünüşünü itirər və mədəni irsin autentikliyinə xələl gələ bilər. Ona görə də belə hallarla üzləşdikdə mütləq şəkildə onun qarşısı alınmalıdır.
Azərbaycanın digər tarixi qoruqları da eyni həssas münasibəti tələb edir. “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu, “Qobustan” Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu, “Qala” Dövlət Tarix-Etnoqrafiya Qoruğu, Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu və qorunan digər tarixi məkanlar xalqımızın çoxəsrlik tarixinin mirasıdır. Bu ərazilərdə qorunan abidələr, tikililər, qayaüstü təsvirlər, küçələr və digər tarixi elementlər yalnız bu günün deyil, gələcək nəsillərin də sərvətidir.
Xüsusilə minilliklər əvvələ aid qayaüstü təsvirlərin qorunduğu Qobustan kimi məkanda insan müdaxiləsinin hansı nəticələrə səbəb ola biləcəyini təsəvvür etmək çətin deyil. Bir səthə vurulan zərər bəzən yüzillərlə, hətta minillərlə formalaşmış tarixi məlumatın itirilməsi ilə nəticələnə bilər. Eyni yanaşma Şuşanın tarixi daşlarına və memarlıq nümunələrinə də şamil edilməlidir.
Dövlətin abidələrə münasibəti və vətəndaş məsuliyyəti
Dövlət tərəfindən tarixi abidələrin bərpasına, qoruqların mühafizəsinə, şəhərlərin tarixi simasının qorunmasına böyük resurslar yönəldilir. Lakin ən müasir mühafizə sistemi belə insanların məsuliyyətli davranışı olmadan tam səmərə verə bilməz.
Şəhidlərin xatirəsinə ən böyük ehtiram isə onların uğrunda canlarından keçdikləri Vətən torpaqlarının hər daşını, hər abidəsini qorumaqdır. Bu, tarixi abidələrimizə, təbiətimizə, şəhərlərimizə, maddi və mədəni irsimizə hörmət və etimadın ən bariz nümunəsi ola bilər.
Bölmənin digər xəbərləri
