Bakı, 3 fevral, AZƏRTAC

Bu ilin əvvəlindən ABŞ-ın Texas ştatının İql Pas şəhərində baş verən böhrana görə mərkəzi və yerli hakimiyyət arasında yaranmış konfrontasiya müxtəlif spekulyasiyalara səbəb olub.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bəziləri bunu ABŞ-ın ikinci vətəndaş müharibəsi astanasında olması kimi qələmə versələr də, bir başqa qrup bunu Prezident Cozef Baydenin ölkəni düzgün idarə edə bilməməsi ilə əlaqələndirir. 2024-cü ilin ABŞ-da seçki ili olması vəziyyəti siyasi oyuna çevirir və daha da qəlizləşdirir. ABŞ administrasiyasının miqrasiya qanunvericiliyini yumuşaltmaq barədə qərarına etiraz edən Texas rəhbərliyi vəziyyətə nəzarəti ələ almaqda qərarlıdır.

İql Pas böhranı

Meksika ilə ən uzun sərhədə malik Texas ştatı son vaxtlar ciddi immiqrant böhranı ilə üzləşib. Statistikaya əsasən, 2023-cü maliyyə ili ərzində sərhədi qanunsuz şəkildə keçən miqrantların sayı rekord həddə çataraq 2 milyon 476 min nəfər olub. Ən yüksək göstərici isə dekabr ayında qeydə alınıb. Belə ki, ötən ilin sonuncu ayında sərhədi 225 min nəfər keçib və bu, 2000-ci ildən bu yana ən yüksək göstəricidir. Texas şəhərinin qubernatoru Qreq Ebbott 2021-ci ildən etibarən “Tənha ulduz” əməliyyatı çərçivəsində miqrantların sərhədi keçməsinin qarşısını almaq üçün müxtəlif növ sərt tədbirlər görür, sərhəddə yerləşən Rio-Qrande çayı boyunca tikanlı və ülgüclü məftillər quraşdırır və bu addımlar mütəmadi olaraq federal hökumətlə münaqişələrə gətirib çıxarır. Əməliyyat nəticəsində, həmçinin son vaxtlar 102 min qanunsuz miqrantın başqa ştatlara köçürülməsi həyata keçirilib.

Ötən ilin sonlarında isə mərkəzi hökumət tərəfindən federal patrul xidmətinə sərhəddə quraşdırılmış məftilləri sökmək barədə tapşırıq verilib. Nəticədə yerli Milli Qvardiya qüvvələri ilə münaqişə yaranıb. Ardınca Texas rəhbərliyi federal agentlərin yerli qanunları pozmasını əsas gətirərək məhkəməyə müraciət edib. Dekabrın ortalarında 5-ci dairə üzrə Apellyasiya Məhkəməsi Texasın lehinə qərar çıxarıb və fövqəladə tibbi vəziyyət yaranmadığı müddətcə federal patrul xidmətinin məftilləri sökməsini qadağan edib.

Bu il yanvarın 1-də qubernator Qreq Ebbottun iki ölkə arasında nəzarət-buraxılış məntəqəsinin bağlanmasına dair qəbul etdiyi fövqəladə bəyanatdan sonra Texasın Milli Qvardiyası İql Pas şəhərində sərhədə nəzarəti geri alıb.

Sərhəd-buraxılış məntəqəsinin bağlanmasından sonra Rio-Qrande çayında boğulmuş 3 miqrantın cəsədi aşkar edilib. Ebbott-Bayden cəbhəsi hadisəyə görə qarşılıqlı olaraq bir-birini günahlandırıblar.

Bu hadisələrin fonunda mərkəzi hakimiyyətlə Texas rəhbərliyi arasında böhran daha da böyüyüb və yanvarın 22-də ABŞ Ali Məhkəməsi 5-ci dairə üzrə Apellyasiya Məhkəməsinin tikanlı məftillərin sökülməsinin qadağan olunması ilə bağlı qərarını ləğv edib. Yanvarın 24-də Q.Ebbott Texas ştatının suverenliyini müdafiə etməyi əsas tutaraq federal rəsmilərin parka girişinə icazə verməyəcəyini bəyan edib. Milli Qvardiyaya məftillərin sökülməsi ilə bağlı federal qüvvələrə müqavimət göstərmək tapşırığı verilib. Qreq Ebbott Prezident C.Baydeni ABŞ-da qanunsuz immiqrasiyanın aktivləşməsinə dəstək verməkdə günahlandırıb.

Məlumat üçün bildirək ki, ştat və mərkəzi hökumət arasında immiqrasiya mövzusunda misli görünməmiş hərbi konfrontasiya müasir Amerika tarixində ilk dəfədir baş verir.

Siyasi gərginliyə yol açan sərhəd böhranı

Yanvarın 29-da ABŞ-ın 25 ştatının federal prokuroru Texasın Meksika ilə sərhəddəki məntəqələri qorumaq hüququnu tanıyan və dəstəkləyən bəyanatla çıxış edib. ABŞ mediasında ölkənin vətəndaş müharibəsi astanasında olmasına dair fikirlər səsləndirilir. Belə ki, sözügedən 25 ştatın qubernatoru Texasın mövqeyini dəstəkləmək üçün öz milli qvardiyalarını göndərməyə hazır olduqlarını bildiriblər. “Qanunun aliliyini dəstəkləmək və sərhəddə təhlükəsizliyi təmin etmək əvəzinə, Bayden administrasiyası Texasa hücum edir”, - deyə respublikaçı-qubernatorların birgə bəyanatında qeyd olunur.

Bu il ABŞ-da ənənəvi olaraq yenə iki partiya arasında prezidentlik postu uğrunda mübarizə gedəcək. Bu baxımdan ekspertlər Ebbott-Bayden qarşıdurmasını, həmçinin seçkiqabağı Respublikaçılar (Ebbott) və Demokratlar (Bayden) qarşıdurması kimi də qiymətləndirirlər. Belə ki, Ali Məhkəmənin qərarından sonra Vermon ştatının qubernatorunu çıxmaqla Respublikaçılar Partiyasından olan yuxarıda bəhs etdiyimiz 25 ştatın qubernatorları, o cümlədən Respublikaçılar Partiyasının digər təmsilçiləri, habelə Nümayəndələr Palatasının spikeri Mayk Conson, Texas ştatının senatoru Ted Kruz və ABŞ-ın keçmiş Prezidenti və növbəti prezident seçkilərində ən real namizədlərdən biri Donald Tramp Texasa dəstəklərini ifadə ediblər.

Beləliklə, qarşıdurma sonu görünməyən siyasi və konstitusion böhrana səbəb olub.

Q.Ebbot iddia edir ki, Texasın özünü “işğal”dan müdafiə etməklə bağlı konstitusion hüququ var və bu səlahiyyət ölkənin ən yüksək qanunudur və buna zidd istənilən federal qanunları əvəz edir.

Radford Universitetinin siyasi eksperti Çapman Rakavey WSLS TV-yə açıqlamasında bildirib ki, federal hökumətin kifayət qədər iş görmədiyini düşünən Texas rəhbərliyi məsələnin həllini öz üzərinə götürməyə qərar verib. Ekspertin fikrincə, federal və əyalət hökumətləri arasındakı bu gərginlik gələcəkdə bəzi ciddi narahatlıqlara səbəb ola bilər. O, məsələdə Prezidentdən çox Konqresin rolunun və qərar qəbul etməsinin vacibliyini qeyd edib.

Fevralın 1-də Respublikaçılar Partiyasını təmsil edən Nümayəndələr Palatasının Texasdan olan üzvü Natanyel Moran Ali Məhkəmənin ülgüc məftillərinin çıxarılması ilə bağlı son qərarından sonra Texası dəstəklədiyini bildirib. KSLA-ya müsahibə verən N.Moran deyib ki, insanların sərhədi qanunsuz keçməsi ölkəyə terrorçuların daxil olması ehtimalını yüksəldir. O ehtimal edir ki, məsələ Texas və federal hökumət arasında daimi məhkəmə çəkişməsinə çevriləcək.

Teksit baş verə bilərmi?

Münaqişə ABŞ mətbuatında Texas ştatının dövlətin tərkibindən çıxmasına (sessesiya) dair ssenariləri yenidən gündəmə gətirir. Bu, Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxmasına - Breksitə (Brexit) analoji olaraq Teksit (Texit) adlandırılır. Hətta 2023-cü il dekabrın əvvəlində Texas Milliyyətçi Hərəkatı Respublikaçılar Partiyasının bu il mart ayında keçiriləcək yerli ilkin seçki bülletenlərinə sessesiya ilə bağlı konsultativ referendumun da əlavə edilməsi üçün petisiya açıblar. “Newsweek”in yazdığına görə, təxminən 140 min nəfərin imzalamasına baxmayaraq, petisiya rədd edilib.

Texas 2024-cü ilin prezident seçkilərində həlledici amilə çevrilir

Baş verənlər Bayden Administrasiyası üçün siyasi risklər yaradır. Sorğular göstərir ki, immiqrasiya və sərhədlərin mühafizəsi Bayden və Demokratların nüfuzuna neqativ təsir edir. Bununla da Bayden və partiyasının yenidən seçilmə ehtimalını aşağı salır.

Belə görünür ki, Q.Ebbott timsalında Respublikaçılar tərəfindən burada iki növ oyun gedir. Qısa oyun siyasi xarakter daşıyır və 2024-cü il seçkiləri öncəsi ictimaiyyətin fikrini formalaşdırmağa xidmət edir. Digər tərəfdən, baş verənlər qanuni cəhətdən federal hökumətlə əyalət rəhbərlikləri arasında konstitusion münasibətləri fundamental şəkildə dəyişmək məqsədinə xidmət edir.