Bakı, 3 mart, G.Mahmudlu, AZƏRTAC 

Zəlzələ və vulkanların baş verəcəyi vaxt, məkan və yeraltı təkanların maqnitudasını müəyyənləşdirmək daha çox araşdırılan və aktual problemlərdən biridir. Dünya təcrübəsində zəlzələlərin əsas parametrlərinin proqnozlaşdırılması üçün etibarlı riyazi üsullar, o cümlədən proqram təminatı işlənməsə də, seysmoproqnoz sahəsində tədqiqatlar davam etdirilir. Bunlara seysmoloji, geofiziki və seysmoflüidodinamik (SFD) tədqiqatlar aiddir.

İnkişaf etmiş ölkələrdə dağıdıcı gücə malik təbiət hadisələrinin proqnozlaşdırılması sahəsində tədqiqatlar aparılsa da, dərc olunmuş məlumatlardan yalnız Çindən olan bir alimin proqnozu təsdiqlənib. Həmin proqnoz 1975-ci il fevralın 4-də Çinin əhalisi sıx olan Lyaonin şəhərində baş verən dağıdıcı zəlzələyə aid idi. Təbii fəlakətin minlərlə qurbanları ola bilərdi, ancaq düzgün proqnoz onun qarşısını aldı. Lakin 1976-cı il iyulun 27-də baş vermiş Tyan-Şan zəlzələsi isə əvvəlcədən proqnozlaşdırılmadığına görə 650 min nəfər həyatını itirib.

Məlum olduğu kimi, zəlzələnin düzgün proqnozu üçün üç əsas parametrin müəyyənləşdirilməsi tələb olunur: ocağın coğrafi koordinatları, proqnozlaşdırılan seysmik hadisənin gücü (maqnitudası) və hadisənin reallaşacağı vaxtın hesablanması. Proqnozlar cari (operativ), qısamüddətli, ortamüddətli və uzunmüddətli ola bilər. Onlardan ən çətini zəlzələnin operativ proqnozudur.

Milli Elmlər Akademiyası nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzinin “Kompleks geokimya tədqiqatları” şöbəsinin müdiri, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru Ramidə Kərəmova AZƏRTAC-ın müxbirinə bildirib ki, mərkəzdə tədqiqatlar iki əsas istiqamətdə - seysmoloji üsullarla baş verən zəlzələlərin qeydə alınması və müxtəlif üsullarla (seysmoloji, geofiziki, seysmoflüidodinamik) zəlzələlərin proqnozu üzrə aparılır. 38 ildir ki, seysmoflüidodinamik (SFD) tədqiqatlar sahəsində çalışan həmsöhbətimiz bildirib: “Qarşıya qoyulan problemlərin real zaman ərzində həlli üçün bir neçə mühüm məsələnin həyata keçirilməsi lazımdır. Həmin məsələlərə yuxarıda qeyd edilən sahələr üzrə uzunmüddətli, illik, stasionar (5 ildən az olmayaraq) SFD monitorinqin aparılması, konkret sahələr üzrə faktiki ilkin məlumatların dürüstlüyü, SFD məlumatların operativ interpretasiyası, zəlzələnin reallaşmasından əvvəl seysmik proqnozun yüksək doğruluq faizi daxildir. Həmin şərtlərə əməl edilməsi olduqca mürəkkəb məsələdir. Lakin indiki vaxtda elmi ədəbiyyatda dərc olunan məlumatlara əsasən, yalnız ölkəmizdə operativ seysmik proqnoz sahəsində aparılan işlər həmin tələblərə uyğun gəlir. “Kompleks geokimya tədqiqatları” şöbəsində operativ seysmoproqnozun avtomatlaşdırılmış texnologiyalar vasitəsilə işlənməsi nəticəsində tələb olunan şərtlərə əməl edilib. Seysmoflüidodinamik (SFD) tədqiqatlar seysmogeokimyəvi və seysmohidrogeodinamik metodlara aiddir. Yeraltı sular və Xəzər dənizinin suyu, həll olunmuş qazlar və yer səthinin radioaktiv emissiyaları həmin tədqiqatların obyektləridir. Bu sahədə tədqiqatlara 1979-cu ildən başlanılıb və ölkəmizin seysmoaktiv 6 rayonunda - Abşeron, Şamaxı, Şəki, Siyəzən, Xaçmaz və Lənkəranda davam etdirilir. İllik SFD monitorinq məlumatlarının 1979-1986-cı illəri əhatə edən ilkin mərhələsində retro interpretasiya zamanı aşkar edilib ki, hətta Xəzər akvatoriyasında və Azərbaycan ərazisində seysmik sakitlik müddətində də qısamüddətli anomaliyalar müşahidə olunur. Hətta həmin fakt tədqiqatlar aparılan rayonlarda hidrometeoroloji və hava anomaliyalarından asılı olmayaraq müşahidə edilib. Onda belə qənaətə gəldik ki, SFD sahələrdə anomal dəyişikliklər qonşu ölkələrdə yerləşən və daha uzaq ocaqlarda baş verən proseslərlə bağlıdır. Beləliklə, SFD monitorinqin detallaşdırılmış retro interpretasiyası vasitəsilə həm yerli, həm də uzaq zəlzələlərin hazırlaşmasının xarakteristik qısamüddətli kriteriyalarının müəyyənləşdirilməsinə nail olduq. Nəticədə bizim seysmik proqnoz əhatəsinə planetin uzaq seysmoaktiv regionları da daxil edildi”.

1998-ci ildə Lerik rayonunda və 2000-ci ildə Bakı şəhərində baş verən güclü zəlzələlərdən sonra yalnız illik SFD monitorinqin nəticələri əsasında operativ proqnoz sahəsində əsas məsələlərin həlli üçün 1998-ci ildən riyazi və proqram təminatlarının işlənilməsinə başlanılıb. 1998-2014-cü illər ərzində aparılan tədqiqatlar nəticəsində R.A.Kərəmova və mərkəzin əməkdaşları tərəfindən mahiyyətinə görə iki müxtəlif iş - yalnız SFD sahələr üzrə regionda seysmik vəziyyətin operativ qiymətləndirilməsi və operativ seysmik proqnozu, 1 və 2 nömrəli avtomatlaşdırılmış texnologiya işlənilərək testləşdirilib və tətbiq edilib. Həmin texnologiyalar vasitəsilə illik SFD monitorinqin məlumatlarının gündəlik interpretasiyası (1 gün ərzində 27 müşahidə obyekti üçün 17 parametrin 316 qiyməti), proqnozlaşdırılan zəlzələlər üçün ocağın “diapazon-intervalları” - koordinatlar, maqnitudalar və onların reallaşmasına qalan vaxt müəyyən edilir.

Bundan başqa, Azərbaycan və həmsərhəd ölkələrdə anomaliyalar üzrə seysmik vəziyyətin operativ qiymətləndirilməsi, zəif (ml≥3.0), orta və güclü zəlzələ ocaqlarının identifikasiyası aparılır və avtomatlaşdırılmış rejimdə yerinə yetirilir, lakin mütəxəssislər tərəfindən iki texnologiya vasitəsilə təkrarlanır və dəqiqləşdirilir. Seysmik proqnoz Xəzərin akvatoriyası ilə yanaşı, Azərbaycanın və qonşu dövlətlərin əraziləri (Rusiya - Dağıstan və Çeçenistanın ona yaxın əraziləri, Gürcüstan, Türkiyə, İran), həmçinin ölkəmizdən uzaqda olan seysmik aktiv bölgələr (İndoneziya, Yaponiya, Çili, Tacikistan, Əfqanıstan, Pakistan, İtaliya) üçün də öyrənilir. İşlənmiş kompüter texnologiyaları vasitəsilə gündəlik etalon məlumatlarla müqayisə edilən nümunələrdən sonra zəlzələ ocağının koordinatları, maqnitudası və başvermə vaxtının “diapazon-intervalı” müəyyən edilir. Proqnozların özünü doğrultması isə 75-85 faiz arasında dəyişir. Nümunə kimi qeyd etmək olar ki, Abşeronun Qaradağ rayonunda fevralın 6-da vulkan püskürəcəyi (Otman-Bozdağ vulkanı) barədə “Kompleks geokimya tədqiqatları” şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən bir neçə gün qabaqcadan, daha dəqiq desək, yanvarın 30-da proqnoz verilib.

Dünya səviyyəsində indi araşdırılan bəzi tədqiqatlar Azərbaycanda artıq xeyli vaxtdır ki, öyrənilir. “Kompleks geokimya tədqiqatları” şöbəsinin əməkdaşlarının bu sahədə əldə etdikləri uğurlar xüsusilə qürur doğurur. Planetimizin bir çox regionlarında seysmik fəallığın artdığının müşahidə edildiyi indiki vaxtda AMEA nəzdində RSXM-in “Kompleks geokimya tədqiqatları” şöbəsində aparılan innovativ tədqiqatlar olduqca aktual və vacib əhəmiyyət kəsb edir. Dünyada analoqu olmayan belə layihələrin maliyyələşdirilməsi isə, ilk növbədə, çoxlu vəsait tələb etmir.