Bakı, 29 iyun AZƏRTAC

Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş “Türk Dünyası Həftəsi” yalnız mühüm tarixi və mədəni hadisənin yubileyi deyil, eyni zamanda, türk dövlətləri arasında müasir əməkdaşlığın hansı möhkəm mənəvi təməl üzərində qurulduğunu göstərən əlamətdar platformadır. Yüz il əvvəl Bakıda türk xalqlarının ortaq dili, elmi, tarixi və mədəni gələcəyi müzakirə olunurdusa, bu gün həmin birlik ideyası siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, texnoloji və institusional əməkdaşlıqla daha geniş məzmun qazanır.

Bu fikri AZƏRTAC-a açıqlamasında “Ticarət Şəbəkələrinin İnkişafı” İctimai Birliyinin sədri, iqtisadçı ekspert Araz İmanov deyib. O bildirib ki, Prezident İlham Əliyevin “Türk Dünyası Həftəsi”nin iştirakçılarına müraciətində ifadə etdiyi kimi, “Türk dünyası ailəsi böyük bir sivilizasiya yaratmış əcdadlarımızın şəninə yaraşan tərzdə əsrin nüfuzlu geosiyasi güc mərkəzlərindən biri olmaq yolundadır”. Bu gücün dayanıqlı olması üçün ortaq tarixi-mədəni dəyərlər iqtisadi əlaqələr, qarşılıqlı investisiyalar, ticarət, nəqliyyat, rəqəmsal texnologiyalar və biznes əməkdaşlığı ilə tamamlanmalıdır. Azərbaycanın hazırda Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) sədrliyi də iqtisadi əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi baxımından əlavə imkanlar yaradır. Türk dövlətləri geniş coğrafiyanı, mühüm enerji və xammal ehtiyatlarını, böyük istehlak bazarlarını, inkişaf edən sənaye və kənd təsərrüfatı potensialını, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən strateji nəqliyyat marşrutlarını əhatə edir. Bu imkanların vahid əməkdaşlıq məntiqi ilə əlaqələndirilməsi Türk dünyasını qlobal iqtisadi münasibətlərdə daha güclü və rəqabətqabiliyyətli mövqeyə çıxara bilər. Azərbaycan TDT-yə sədrliyi 2025-ci ilin oktyabrında Qəbələ Zirvə Görüşündə qəbul edib və sədrliyi 2026-cı ildə Türkiyədə keçiriləcək növbəti Zirvə Görüşünədək davam etdirir.

“TDT çərçivəsində bu istiqamətdə artıq mühüm institusional mexanizmlər formalaşdırılır. Türk İnvestisiya Fondunun fəaliyyətə başlaması, Rəqəmsal İqtisadiyyat üzrə Tərəfdaşlıq Sazişinin imzalanması, Sadələşdirilmiş Gömrük Dəhlizi, elektron gömrük və tranzit alətlərinin inkişafı, Türk Ticarət və Sənaye Palatasının fəaliyyəti dövlətlərarası iqtisadi əməkdaşlığı praktik biznes imkanlarına çevirməyə xidmət edir. Türk İnvestisiya Fondunun yaradılması haqqında saziş 2024-cü ilin fevralında qüvvəyə minib, Rəqəmsal İqtisadiyyat üzrə Tərəfdaşlıq Sazişi isə rəqəmsal ticarət üçün daha etibarlı və əlverişli hüquqi mühit yaratmaq məqsədi daşıyır. TDT ölkələrinin ümumi iqtisadi və ticarət potensialı kifayət qədər böyükdür. Təşkilatın məlumatına əsasən, üzv ölkələrin ümumi xarici ticarət dövriyyəsi 2025-ci ilin ilk doqquz ayında təxminən 958,5 milyard ABŞ dollarına çatıb. Bununla yanaşı, türk dövlətlərinin öz aralarındakı ticarətin ümumi dövriyyədəki payı mövcud potensialla müqayisədə hələ də aşağıdır. Bu isə göstərir ki, qarşılıqlı ticarətin, birgə investisiyaların və biznes əlaqələrinin genişləndirilməsi üçün böyük imkanlar mövcuddur”, - deyə ekspert qeyd edib. Onun fikrincə, Orta Dəhlizin inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gömrük prosedurlarının uyğunlaşdırılması, sərhəd-keçid proseslərinin sürətləndirilməsi, elektron sənədlərin qarşılıqlı tanınması və logistika xərclərinin azaldılması türk dövlətləri arasında mal dövriyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər. Sadələşdirilmiş Gömrük Dəhlizi və e-TIR, e-Permit, e-CMR kimi rəqəmsal alətlər məhz daşınmaların daha sürətli, şəffaf və səmərəli təşkilinə yönəlib.

O bildirib ki, pərakəndə ticarət sektoru baxımından Türk dünyası daxilində iqtisadi inteqrasiyanın çox konkret nəticələri ola bilər. İstehsalçıların və ticarət şəbəkələrinin bir-birinə daha asan çıxışı məhsul çeşidinin genişlənməsinə, təchizat mənbələrinin şaxələndirilməsinə, logistika imkanlarının yaxşılaşmasına və istehlakçılar üçün daha çox seçim yaradılmasına xidmət edə bilər. Qida, kənd təsərrüfatı, tekstil, məişət məhsulları, elektronika və digər sahələr üzrə Türk dövlətlərinin hər birinin fərqli istehsal üstünlükləri mövcuddur. Bu potensialın ticarət şəbəkələri vasitəsilə daha sistemli şəkildə bazara çıxarılması həm istehsalçılar, həm pərakəndəçilər, həm də istehlakçılar üçün faydalı olar.

Ekspertin fikrincə, bunun üçün yalnız malların fiziki hərəkətini asanlaşdırmaq kifayət deyil. Məhsul standartlarının, sertifikatların və elektron sənədlərin qarşılıqlı tanınması, gömrük məlumatlarının əvvəlcədən mübadiləsi, istehlakçı hüquqlarının qorunması, rəqabət qaydalarının yaxınlaşdırılması və ödəniş infrastrukturunun inteqrasiyası da vacibdir. Məqsəd bütün ölkələrdə eyni qaydaları mexaniki şəkildə tətbiq etmək deyil, fərqli bazarlar arasında biznes üçün aydın, sürətli və proqnozlaşdırılan əməkdaşlıq mühiti yaratmaq olmalıdır. Rəqəmsal iqtisadiyyat və maliyyə texnologiyaları Türk dünyasında iqtisadi əlaqələrin növbəti mühüm mərhələsini təşkil edə bilər. 2026-cı ilin mayında Türküstanda keçirilən TDT-nin qeyri-rəsmi Zirvə Görüşünün süni intellekt və rəqəmsal inkişafa həsr olunması da bu istiqamətin təşkilatın strateji gündəliyində mühüm yer tutduğunu göstərir. Zirvə sənədlərində rəqəmsal platformaların, Rəqəmsal İpək Yolu layihəsinin və rəqəmsal iqtisadiyyat üzrə çoxtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi dəstəklənib.

“İctimai Birlik olaraq biz də bu istiqamətdə praktiki imkanları nəzərdən keçiririk. Hazırda bir sıra yerli və beynəlxalq “fintech” tərəfdaşları ilə pərakəndə ticarət üçün nağdsız ödənişlərin daha əlçatan, təhlükəsiz və iqtisadi baxımdan səmərəli təşkilinə xidmət edən həllər üzərində işləyirik. Məqsədimiz gələcəkdə bu təcrübənin və uyğun texnoloji həllərin Türk dünyası üçün ortaq platforma və ya pilot layihə formatında təqdim olunması imkanlarını araşdırmaqdır”, - deyə o qeyd edib.

Ekspertin sözlərinə görə, belə bir yanaşma Türk dövlətləri arasında ticarət zamanı ödənişlərin daha sürətli həyata keçirilməsinə, əməliyyat xərclərinin azalmasına, yerli valyutalarda hesablaşma imkanlarının genişlənməsinə və beynəlxalq ödəniş infrastrukturlarından asılılığın müəyyən qədər azaldılmasına töhfə verə bilər. Bununla yanaşı, məlumatların təhlükəsizliyi, fərdi məlumatların qorunması, kibertəhlükəsizlik və texniki standartların uyğunlaşdırılması kimi məsələlər də öncədən nəzərə alınmalıdır.

A.İmanov vurğulayıb ki, Türk dünyası daxilində pərakəndə ticarət təşkilatlarının daimi dialoq platformasının yaradılması gələcək üçün maraqlı təşəbbüs ola bilər. Belə bir platforma dövlətlərarası sazişləri biznesin gündəlik ehtiyacları ilə əlaqələndirər, özəl sektorun təkliflərini aidiyyəti qurumlara çatdırar və ortaq layihələrin hazırlanmasını asanlaşdırardı. Dövlətlərarası siyasi iradənin özəl sektorun təşəbbüskarlığı ilə tamamlanması iqtisadi inteqrasiyanın real nəticələrə çevrilməsi üçün əsas şərtlərdən biridir.

O qeyd edib ki, Birinci Türkoloji Qurultay yüz il əvvəl Türk dünyasının ortaq elmi və mədəni düşüncəsinin formalaşmasında mühüm mərhələ olub. Bu gün həmin irsin davamı yalnız dilin, tarixin və mədəniyyətin qorunması ilə məhdudlaşmamalıdır. Ortaq mənəvi məkan ortaq iqtisadi maraqlar, texnoloji əməkdaşlıq, investisiya və ticarət əlaqələri ilə möhkəmləndirilməlidir.

“Hesab edirik ki, Türk dünyasının möhkəmliyi həm də dövlətlərimizin, biznes dairələrimizin və cəmiyyətlərimizin bir-biri ilə daha sıx iqtisadi əlaqələr qurmasından keçir. Mədəni birlik bizi bir araya gətirən tarixi təməldir, iqtisadi əməkdaşlıq isə bu birliyin gələcək nəsillər üçün dayanıqlı və nəticəyönümlü olmasını təmin edən əsas sütunlardan biridir”,- deyə A.İmanov əlavə edib.