Muğam, dəniz və poeziya: Azərbaycan və Omanın musiqi ənənələrini birləşdirən cəhətlər
Bakı, 7 oktyabr, AZƏRTAC
Əsrlər boyu dəniz ticarət yollarının kəsişməsində mədəniyyəti formalaşmış bir ölkə olan Omanın musiqi ənənələrinin Azərbaycan muğamı ilə ortaq cəhəti nədən ibarətdir? Müəyyən ortaq elementlərə baxmayaraq, iki ölkənin musiqi dilləri niyə fərqli olaraq qalır?
AZƏRTAC artıq on altı ildir Omanda yaşayıb işləyən, incəsənət tarixi üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, “Royal Conservatory of Music and Art”ın təsisçisi və direktoru Səidə Xəlilova ilə söhbəti davam etdirir.
Musiqişünasın fikrincə, muğam yalnız Oman musiqisinin bir elementi kimi qəbul edilməməlidir. O, müxtəlif ölkələrdə özünəməxsus xüsusiyyətləri olan daha geniş ərəb musiqi ənənəsinə aiddir.
S. Xəlilova qeyd edir: “Azərbaycan muğamı ilə ərəb-fars-türk maqam sistemi arasında əlaqə var, lakin Oman folkloru bu ənənənin mərkəzi hissəsi deyil”.
Omanın musiqi mədəniyyəti özü müxtəlif tarixi və coğrafi amillərin təsiri altında inkişaf edib. O, bədəvi və kənd ənənələrini, dənizçilik mədəniyyətini, habelə Şərqi Afrika, fars, Bəlucistan və Hindistanın təsirlərini özündə birləşdirir.
“Oman musiqisinin tək bir kökü yoxdur. Ritm, poeziya və kollektiv ifa mühüm rol oynayır”, - deyə müsahibimiz izah edir.
Bu musiqi mədəniyyətinin unikallığı xüsusilə dənizlə əlaqəli ənənələrdə özünü göstərir. Dənizçi mahnıları ilə əlaqəli musiqi ənənələri olan Fann və Nahma sahil bölgələrində inkişaf edib. Omanın Şərqi Afrika, xüsusən də Zənzibarla tarixi əlaqələri, baraban ritmlərinin və tənburun mühüm rol oynadığı Liva musiqi və rəqs ənənəsində əks olunur.
Ölkənin müxtəlif bölgələrində də fərqli yerli janrlar mövcuddur. Məsələn, Dofar (Omanın bir əyaləti) Bər'ah ənənəsi ilə xarakterizə olunur, bədəvi mədəniyyətində isə şeir oxuma və bədəvi şeir ifaçılığı ənənəsi olan Rəzha, Ayyala və Tağrudla əlaqəli formalar mövcuddur.
Oman musiqisi müxtəlif alətləri ilə də seçilir. Bunlara ud, qanun, ney, qanbüs, mizmar, müxtəlif növ nağaralar, həmçinin tənbur daxildir.
S. Xəlilovanın sözlərinə görə, poeziya Azərbaycan və ərəb dünyasının musiqi mədəniyyətlərini birləşdirən maraqlı elementlərdən biridir.
“Poeziya hər iki ənənədə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu, Azərbaycan muğamında, xüsusən də Füzuli və Nəsiminin əsərləri ilə əlaqələndirilir. Oman və bədəvi ənənələrinin özünəməxsus poetik ifa formaları var. Poeziya (şeir) musiqiyə rəhbərlik edir və musiqi poetik mətnin mənasını ortaya qoyur”, - deyə o qeyd edir.
Ladların adlarında da maraqlı paralellər tapmaq olar. Bayatı-Şiraz, Segah, Rast və Hicaz həm Azərbaycan, həm də ərəb musiqi ənənələrində mövcuddur. Lakin eyni ad tamamilə eyni səs demək deyil: bu ladların intonasiyası və inkişaf prinsipləri fərqli ola bilər.
Musiqişünas deyir: “Azərbaycan muğamında ladlar dəsgah daxilində birləşərək ardıcıl musiqi dramaturgiyası təşkil edir. Ərəb ənənəsində təqsim və fərdi kompozisiyalar çox vaxt daha müstəqil şəkildə mövcuddur. Buna görə də, ortaq adlar və müəyyən əlaqələr olsa belə, musiqi inkişafı fərqli ola bilər”.
İki ölkənin musiqi mədəniyyətləri arasındakı fərqlər onların tarixi coğrafiyası ilə daha çox bağlıdır. Azərbaycan əsrlər boyu quru ticarət yollarının və fars, türk, ərəb dünyalarının mədəni təsirlərinin kəsişməsində yerləşsə də, Oman Şərqi Afrika, Hindistan və Körfəz ölkələri ilə əlaqələrini qoruyaraq Hind okeanı regionunda inkişaf edib.
Müsahibimiz əlavə edir: “Buna görə də Afrikanın təsirləri Oman musiqisində, məsələn, Liva kimi janrlarda müşahidə olunur. Hər bir ölkənin musiqi mədəniyyəti onun tarixi əlaqələrinin izlərini daşıyır.
Bu fərqlər musiqi ənənələrinin sonrakı inkişafında da özünü göstərir. Omanda Kral Simfonik Orkestri 1985-ci ildə təsis edilib. Azərbaycanda Üzeyir Hacıbəyli, Qara Qarayev və Fikrət Əmirovun yaradıcılığı milli musiqi irsinin akademik janrlarla birləşməsinə töhfə verib. Muğam operaları və simfonik muğamlar bu sintezin parlaq nümunələridir.
Beləliklə, hər iki ölkədə ənənəvi və akademik musiqi paralel olaraq inkişaf edir, lakin onların qarşılıqlı əlaqələri fərqli şəkildə təşəkkül tapıb”.
S. Xəlilovanın sözlərinə görə, bu gün Omanda musiqi təhsilinə maraq artır. Getdikcə daha çox ailə uşaqlarının musiqi təhsili alması üçün şərait yaratmağa çalışır. O, bu marağın musiqi təhsili və gənc ifaçıların peşəkar inkişafı üçün tədricən daha geniş mühit yaratdığını müşahidə edir.
İki mədəniyyət arasında digər ortaq cəhət şifahi musiqi irsinin qorunmasıdır. Azərbaycan muğamı UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilib. Bu siyahı, həmçinin Ayyala, Tağrud və Bər'ah da daxil olmaqla Omanın fərdi ənənələrini də ehtiva edir. Hər iki ölkə ənənəvi irsi qorumaq üçün təhsil proqramlarından, arxivlərdən və mədəniyyət müəssisələrindən istifadə edir.
S. Xəlilova üçün məhz bu kəsişmələr Azərbaycan və Oman arasındakı musiqi dialoqunu xüsusilə maraqlı edir: ortaq elementlər tanış intonasiyalara imkan verir, fərqlər isə hər bir ölkənin tarixinin və mədəniyyətinin öz musiqi dilini necə formalaşdırdığını göstərir.
Müxbir - Lalə Minasazova
Bölmənin digər xəbərləri
