XX yüz il Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi çağdaş nəzəri düşüncə axarında
Bakı, 24 aprel, AZƏRTAC
Son illərdə XX yüz ilin sosial-siyasi və ədəbi-kulturoloji mənzərəsi çağdaş elmi yanaşmalar kontekstində daha obyektiv şəkildə dəyərləndirilməyə başlanılıb. Bu bağlamada sosialist realizmi mövqeyindən verilmiş əvvəlki qiymətləndirmələr çağdaş nəzəri baxışlarla yenidən şərh edilir. Müstəqillik dövründə milli ədəbiyyatın mövcud mərhələsinə dair ümumi konseptual yanaşma dəyişib, onun problemlərinin təhlili üçün geniş nəzəri-elmi diskurs formalaşıb. Filologiya elmləri doktoru, professor Bədirxan Əhmədlinin Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin qərarı ilə “Qanun” nəşriyyatında yayınlanmış üçcildlik “XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” (2024-2025) dərsliyi ötən yüz ilin sonlarından başlayaraq çağdaş dönəmədək ədəbi prosesin inkişaf dinamikasını, nəsr, poeziya və dramaturgiyanın əsas mərhələlərini və problemlərini əhatəli şəkildə təqdim edir.
AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər Bakı Dövlət Universitetinin professoru Vaqif Sultanlının “XX yüz il Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi çağdaş nəzəri düşüncə axarında” başlıqlı məqaləsində yer alıb.
Müəllif bildirir ki, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ilk dəfə olaraq bir əsrdən artıq dövrü əhatə edən ədəbi prosesin hadisə və şəxsiyyətləri sistemli şəkildə təhlil obyektinə çevrilib, milli ədəbiyyatda müşahidə olunan yeni meyil və tendensiyalar elmi-nəzəri müstəvidə əsaslandırılıb. İndiyədək ötən yüz ilin ədəbiyyat tarixi bu səviyyədə, yeni metodoloji meyarlar əsasında, konseptual və ardıcıl şəkildə işlənib hazırlanmayıb. Təqdim olunan dərslikdə müstəqillik ideologiyası, müasir mərhələdə təhsil sisteminin qlobal elmi-mədəni dəyərlərlə inteqrasiya istiqamətləri nəzərə alınıb, milli ədəbiyyatın zəngin bədii-estetik potensialı, ədəbi-bədii fikrin inkişaf dinamikası, qarşıya çıxan problemlər və əsas təmayüllər geniş və əhatəli şəkildə işıqlandırılıb.
Məqalədə qeyd olunur ki, dərsliyin I cildində Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin nisbətən az tədqiq olunan 1890-1920-ci illər dövrünün ədəbi hadisələri, istiqamətləri və keyfiyyət özəllikləri yeni elmi-nəzəri prinsiplər və metodoloji yanaşmalar kontekstində araşdırılır. Sözügedən mərhələ uzun illər sosialist realizmi ideoloji platforması çərçivəsində öyrənilib, bu isə ədəbi prosesin çoxşaxəli mahiyyətinin və aparıcı nümayəndələrin yaradıcılığının müasir elmi düşüncə prizmasından obyektiv şəkildə dəyərləndirilməsinə imkan verməyib. Dərslikdə təqdim edilən ümumi icmallar, analitik təhlillər və portret oçerklər yeni nəzəri-metodoloji yanaşmanın tətbiqi ilə səciyyələnir. Bununla yanaşı, dövrün milli hərəkat kontekstində ictimai-siyasi, tarixi və ədəbi-kulturoloji gəlişmələri bütöv şəkildə nəzərdən keçirilir; xalqın siyasi potensialının üzə çıxması, milli şüurun formalaşması prosesində bədii təfəkkürün rolu kimi fundamental məsələlərə yeni nəzəri baxış bucağından yanaşılır. Bu yanaşma bütövlükdə Azərbaycan ədəbiyyat tarixinin daha obyektiv və hərtərəfli şəkildə dərkinə xidmət edir.
Dərsliyin II cildində Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin nisbətən az öyrənilmiş mərhələlərindən biri – 1920-1960-cı illəri əhatə edən dövrün ədəbi prosesi geniş şəkildə araşdırılır. Bu mərhələdə ədəbi mühitin ideoloji transformasiyası, milli təmayülçülük və cümhuriyyətçilik ideyalarının tədricən beynəlmiləlçilik prinsipləri ilə əvəzlənməsi, mədəniyyətin qarşısına qoyulan yeni funksional tələblər və senzura şəraitində fəaliyyət göstərən mətbuatın xarakteri diqqət mərkəzinə çəkilir.
Dərsliyin üçüncü cildində isə Azərbaycan ədəbiyyatının 1960-2000-ci illər mərhələsi hadisələr, istiqamətlər və aparıcı ədəbi şəxsiyyətlər müstəvisində kompleks şəkildə dəyərləndirilir.
Hər bir cildin yekun bölməsində Azərbaycanın Güneyində cərəyan edən ictimai-siyasi proseslərin dinamikası, ədəbiyyatın inkişaf mərhələləri, ədəbi mühitin xüsusiyyətləri və milli düşüncə azadlığının bədii təfəkkürdə təzahür formaları sistemli şəkildə ümumiləşdirilir. Bununla yanaşı, həmin dövrün görkəmli ədəbi simalarına həsr olunmuş ayrıca portret oçerklər təqdim edilir.
Müəllif hesab edir ki, son yarım əsrə yaxın müddətdə ədəbiyyat tarixinin bu mərhələsinin əsas inkişaf tendensiyalarının və problemlərinin dərsliklərdə yetərincə əksini tapmaması, bəhs olunan nəşrin elmi-nəzəri əhəmiyyətini daha da artırır. Sovet siyasi rejimi dönəmi ədəbiyyatşünaslığının ideoloji yanaşmaları və beynəlmiləlçi interpretasiya çərçivəsi daxilində formalaşmış dəyərləndirmələrin yenidən nəzərdən keçirilməsi, ədəbi fakt və hadisələrin müasir elmi metodologiya əsasında çözümünü zəruriləşdirir. Bu baxımdan dərslikdə XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı vahid və fasiləsiz ədəbi proses kimi araşdırılır; çünki ədəbiyyat tarixinin yazılması, mahiyyət etibarilə, xalqın bədii düşüncə tarixinin rekonstruksiyası deməkdir və bu isə yalnız ədəbi prosesin bütövlükdə, sistemli şəkildə tədqiqi ilə mümkündür. Həmçinin müvafiq dövrün ictimai-siyasi, tarixi və ədəbi konteksti obyektiv elmi meyarlar əsasında təhlil edilir, ayrı-ayrı inkişaf mərhələlərinin spesifik xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilir və ədəbi nümunələrə yeni nəzəri-estetik baxış formalaşdırılır.
Bölmənin digər xəbərləri
