Bakı, 23 fevral, Səbinə Əlizadə, AZƏRTAC

Xocalıda yaşanan faciə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixi davamlılığı kontekstində qiymətləndirilən, insani, hüquqi, strateji və psixoloji ölçülərə malik hadisədir.

Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında Hatay Mustafa Kamal Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər kafedrasının müəllimi, beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Nəzrin Əlizadə bildirib.

Onun sözlərinə görə, Xocalı hadisələrinə yalnız lokal hərbi toqquşma kimi deyil, XX əsr boyunca Cənubi Qafqazda formalaşmış etno-siyasi rəqabətin və böyük güclərin müdaxilələrinin məntiqi davamı kimi yanaşmaq lazımdır: “XIX əsrdən etibarən əvvəlcə Çar Rusiyası, daha sonra sovet hakimiyyəti dövründə həyata keçirilən demoqrafik və inzibati dəyişikliklər bölgədə etnik balansı dəyişib və uzunmüddətli gərginliklər üçün zəmin yaradıb. “Daşnaksütyun” Partiyasının proqramında yer alan “böyük Ermənistan” ideyası erməni millətçi diskursunun siyasi çərçivəsini formalaşdırıb. 1905–1906-cı illər hadisələri, 1918-ci ilin Mart qırğınları və 1948–1953-cü illərdə azərbaycanlıların kütləvi deportasiyası müəyyən ərazilərdə yerli əhalinin sistemli şəkildə sıxışdırılması ilə nəticələnib. Sovet İttifaqının dağılma mərhələsində, xüsusilə 1988-ci ildən etibarən mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi fonunda Qarabağ məsələsi yenidən kəskinləşib, ərazilərin Azərbaycandan ayrılaraq Ermənistana birləşdirilməsi tələbləri zorakılıq spiralını dərinləşdirib”.

Ekspertin sözlərinə görə, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda baş verənlər Qarabağ müharibəsi zamanı ən ağır mülki itkilərlə yadda qalıb. Rəsmi məlumatlara əsasən, 613 dinc sakin qətlə yetirilib, yüzlərlə insan yaralanıb, 1275 nəfər əsir götürülüb, çox sayda şəxsin taleyi naməlum qalıb. Hadisələrin baş verdiyi dövrdə bölgədə yerləşdirilmiş keçmiş SSRİ-nin 366-cı motoatıcı alayının rolu isə hələ də beynəlxalq müzakirə mövzusu olaraq qalır.

Xocalı niyə hədəf seçildi?

Nəzrin Əlizadə vurğulayıb ki, Xocalının hədəf seçilməsində üç əsas amil rol oynayıb: “Qarabağ bölgəsində yeganə hava limanının burada yerləşməsi və strateji nəqliyyat xətlərinə nəzarət imkanı, şəhərin tarixi və mədəni əhəmiyyəti, eləcə də demoqrafik tərkibi. Xüsusilə Özbəkistanın Fərqanə vilayətindən köç etmiş Ahıska türkləri də daxil olmaqla müxtəlif bölgələrdən olan azərbaycanlıların burada məskunlaşması Xocalının simvolik əhəmiyyətini artırmışdı. Xocalıdan sonra Şuşa və Laçının işğalı müharibənin strateji balansını dəyişərək Azərbaycanın ərazilərinin təxminən 20 faizinin işğalı ilə nəticələnən prosesi sürətləndirdi”.

Ekspert bildirib ki, münaqişənin təhlili yalnız hərbi və geosiyasi faktorlarla məhdudlaşmamalıdır. Psixoloji müharibə elementləri də xüsusi diqqət tələb edir.

“Milli mənsubiyyət əsaslı qarşıdurmalarda tarixi yaddaş və travmatik narrativlər kollektiv səfərbərliyi gücləndirən amil kimi çıxış edir. Ermənistan millətçi diskursunda 1915-ci il hadisələri ilə bağlı formalaşmış narrativlər münaqişə dinamikasını emosional və ideoloji baxımdan qidalandırıb. Digər tərəfdən, 1992-ci ildə Azərbaycanın hələ tam formalaşmış nizami orduya malik olmaması, bir çox yaşayış məntəqələrinin könüllü dəstələr tərəfindən müdafiə edilməsi və mülki əhalinin birbaşa hədəfə alınması hücumun psixoloji təsirini daha da artırıb”, - deyə o qeyd edib.

Nəzrin Əlizadə xatırladıb ki, britaniyalı jurnalist Tomas de Vaalın araşdırmalarında Serj Sarkisyana istinadən yer alan açıqlamalar Xocalı hücumunun Azərbaycan cəmiyyətində qorxu yaratmaq məqsədi daşıdığına dair fikirləri gücləndirir. Bu baxımdan Xocalı yalnız hərbi hədəf deyil, qarşı tərəfin müqavimətini qırmağa yönəlmiş psixoloji üstünlük strategiyasının tərkib hissəsi də sayıla bilər.

Xocalıya ədalət

Ekspert Xocalı hadisələrinin hüquqi qiymətləndirilməsinə də toxunaraq bildirib ki, beynəlxalq hüquq müstəvisində bu məsələyə hələ də ədalətli yanaşma formalaşmayıb. “Soyqırımı” anlayışı müəyyən etnik, milli və ya dini qrupun qismən və ya tam məhv edilməsinə yönəlmiş xüsusi niyyətin mövcudluğunu tələb edir və bu, 1948-ci il BMT Soyqırımı Konvensiyasında təsbit olunub. “Azərbaycan Xocalıda baş verənləri bu kateqoriyaya aid edir. Bəzi beynəlxalq hüquq mütəxəssisləri hadisəni ağır müharibə cinayəti və insanlığa qarşı cinayət kimi qiymətləndirsələr də, “soyqırımı” anlayışına münasibətdə ehtiyatlı mövqe tuturlar.

“Lakin Cenevrə Konvensiyaları çərçivəsində mülki əhaliyə qarşı sistematik hücumların beynəlxalq hüququn açıq pozuntusu olduğu ilə bağlı ciddi fikir ayrılığı yoxdur. 2020-ci ildə Azərbaycanın Qələbəsi ilə nəticələnən Vətən müharibəsindən sonra Cənubi Qafqazda güc balansı və status-kvo əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Azərbaycan uzun illər işğal altında olan ərazilər üzərində nəzarəti bərpa edib, 2023-cü ildə Qarabağda qanunsuz erməni silahlı birləşmələrinin ləğvi ilə separatçı struktur tamamilə aradan qaldırılıb. Ölkənin ərazi bütövlüyü tam təmin olunub.

Bununla belə, davamlı sülh sazişinin əldə olunması diplomatik danışıqlar prosesində qalır və qarşılıqlı tanınma, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat xətlərinin açılması, etimad quruculuğu tədbirləri kimi çoxşaxəli addımlar tələb edir. Bu prosesdə Türkiyənin rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Türkiyə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü beynəlxalq hüquq çərçivəsində açıq şəkildə dəstəkləyib, 2020-ci il müharibəsində siyasi və diplomatik dəstək göstərib. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın və digər yüksəksəviyyəli rəsmilərin Xocalı məsələsini də beynəlxalq platformalarda gündəmə gətirməsi Bakıda güclü diplomatik dəstək kimi qiymətləndirilir. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin, Türk mediasının Xocalı ilə bağlı fəaliyyəti, eləcə də Türkiyənin müxtəlif şəhər və universitetlərində keçirilən anım tədbirləri bu dəstəyin mühüm göstəriciləridir”, - deyə Nəzrin Əlizadə vurğulayıb.

Ekspert sonda qeyd edib ki, Xocalı faciəsi Cənubi Qafqazda milli qarşıdurmaların və geosiyasi rəqabətin ən ağır və faciəvi nümunələrindən biri olaraq tarixin yaddaşında qalmaqdadır. Hadisənin hüquqi təsnifatı ilə bağlı beynəlxalq müzakirələr davam etsə də, dinc əhaliyə qarşı sistematik zorakılığın beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərini pozduğu ilə bağlı geniş konsensus mövcuddur. Bu gün Xocalı faciəsi həm tarixi ədalət və məsuliyyət kontekstində, həm də regionda davamlı sülh və sabitliyin qurulması perspektivindən qiymətləndirilir.