Bakı, 29 iyun, AZƏRTAC

AZƏRTAC filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Səməd Vurğun irsinin tədqiqatçısı Aslan Salmansoy ilə söhbəti davam etdirir.

Alim söhbətin davamında Xalq şairinin ədəbi irsinin az öyrənilmiş səhifələri, ana dilimizin qorunub saxlanmasında onun rolu, Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinin qeyd olunmasının əhəmiyyəti, həmçinin onun yaradıcılığının bu gün də aktual olması barədə fikirlərini bölüşür.

— Səməd Vurğunun həyatı ilə bağlı hansı az məlum olan faktlar geniş ictimaiyyət üçün maraqlı ola bilər?

— Səməd Vurğunun tərcümeyi-halı və yaradıcılıq irsi bir çox az məlum olan fəsillərdən ibarətdir. Onun irsi təkcə nəşr olunmuş əsərlər ilə məhdudlaşmır. Uzun müddət oxucular üçün naməlum qalan və ya müxtəlif səbəblərdən qısaldılmış, nəşr olunmamış şeirlər, əlyazmalar və mətnlər şairin yaşadığı dövrü, həmin illərin ictimai-siyasi ab-havasını, baş verən hadisələrə münasibətini daha dərindən anlamağa imkan verir.

Səməd Vurğun mürəkkəb və ziddiyyətli dövrdə yaşayıb və yaradıb. Sovet ideologiyasının ədəbiyyata qarşı sərt tələbləri labüd şəkildə bir çox yazıçı və şairin yaradıcılığına təsir göstərib. Şairin daxili gərginliyinin bir nümunəsini 1934-cü ildə yazılmış bu sətirlərdə görmək olar:

Üzərimdə qara-qara,

İlan başlı buludlar var.

Gəril, sinəm hücumlara,

Ayğır dalınca toz qopar...

Həmin illərdə demək olar ki, bütün tanınmış şair və yazıçılar Stalinə və sovet rejiminə həsr olunmuş əsərlər yazırdılar. Bu, dövrün siyasi reallıqları ilə diktə olunurdu. Səməd Vurğun, həmçinin dəfələrlə dövrün ideoloji tələblərinə cavab verən əsərlərə müraciət edib və bu əsərlərə görə dövlət mükafatları alıb. Bununla belə, onun əsərlərində həmin dövrün ab-havasının yaratdığı narahatlığı, qorxunu və daxili gərginliyi açıq şəkildə ifadə edən bir çox əsər də var.

Şairin cəmi 29 yaşında ikən 1935-ci ildə yazdığı sətirlər xüsusilə diqqətəlayiqdir:

Döyür pəncərəmi qışın rüzgarı,

Vaxtsız ölümmüdür üstümə gələn?!

Çəkilsin gecənin qaranlıqları,

Ömrə son sözümü deməmişəm mən...

Belə gənc yaşlarında yazılmış bu sətirlər çətin ictimai-siyasi mühitin şairin daxili dünyasına dərin təsirini göstərir. Bu baxımdan, repressiyaların yalnız 1937-ci illə məhdudlaşmadığını - siyasi təzyiq prosesinin daha əvvəl başladığını və 1930-cu illər boyunca davam etdiyini xatırlamaq vacibdir.

Səməd Vurğunun bir sıra əsərləri repressiya dövrünün xarakterik qorxu, böhtan, təqib və dərin emosional əzablarını açıq şəkildə ifadə edir. “Böhtan”, “Ay paxıllar!” və “Alçaq” kimi şeirlər göstərir ki, Səməd Vurğun təkcə öz dövrünün rəsmi ideologiyasına uyğun əsərlərin müəllifi deyil, həm də həmin illərin faciəli ziddiyyətlərindən dərin təsirlənmiş bir sənətkar idi.

Məhz buna görə də Səməd Vurğunun əlyazmaları, avtoqrafları, nəşr olunmamış əsərləri və senzuraya məruz qalan mətnləri böyük elmi maraq doğurur. Onların tədqiqi bizə şairin şəxsiyyətini daha dolğun şəkildə açmağa və onun yaradıcılıq irsini daha dərindən anlamağa imkan verir.

— Səməd Vurğunun yaradıcılığının hansı aspektləri hələ də az öyrənilib?

— Geniş tədqiqatlara baxmayaraq, Səməd Vurğunun yaradıcılığında hələ də daha dərin elmi anlayış tələb edən bir çox aspekt mövcuddur. Sovet dövründə əsas diqqət dövrün ideologiyasını və ictimai-siyasi sistemini əks etdirən əsərlərə yönəldilirdi. Lakin şairin dövrün ziddiyyətlərinə, ana dili, milli kimlik və mənəvi dəyərlər məsələlərinə münasibətini ifadə etdiyi əsərlər də eyni dərəcədə vacibdir. Onun yaradıcılıq irsinə yeni bir baxışa imkan verən əlyazmaların mətnşünaslıq tədqiqatları xüsusilə ümidvericidir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Səməd Vurğunun ən əhəmiyyətli nailiyyətlərindən biri Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı uğrunda ardıcıl mübarizəsi idi. Şair inanırdı ki, ana dili ölkənin təhsil sistemində və mədəni həyatında layiqli yer tutmalıdır. Bunu, xüsusən də 1942-ci ildə musiqi məktəblərində Azərbaycan dilində tədrisin tərəfdarı olduğu çıxışları sübut edir.

 - Sizcə, Səməd Vurğunun hansı şəxsi keyfiyyətləri onun yaradıcılıq yolunun formalaşmasına həlledici təsir göstərib?

- Səməd Vurğunun doğma Qazax mühiti, aşıq sənəti, saz musiqisi və Azərbaycan folklorunun zəngin ənənələri onun şəxsiyyətinin və bədii dünyasının inkişafına böyük təsir göstərib. Şair xalq ədəbiyyatı ab-havasında böyüyüb və məhz bu milli və mənəvi köklər sonradan onun yaradıcılığının ən vacib təməllərindən birinə çevrilib.

Səməd Vurğunun əsərlərinin dili sadə, təbii və əlçatan görünsə də, bu zahiri rahatlığın arxasında çox böyük yaradıcılıq işi gizlənir. Onun əlyazmaları göstərir ki, şair dəfələrlə hər sətrə qayıdıb, mətnləri dəfələrlə redaktə edib, bədii kamilliyə çatmağa çalışıb.

Lakin ədəbi əsəri dərindən anlamaq üçün onun dilini və məzmununu təhlil etmək kifayət deyil. Ədəbiyyatşünaslıqda “mətn tarixi” anlayışı əsərin müəllifin konsepsiyasından və yazı prosesindən sonrakı düzəlişlərə, hazır mətnin oxucu qarşısında son görünüşünə qədər keçdiyi bütün yolu əhatə edir. Bu tarixi Səməd Vurğunun əsərləri ilə əlaqəli şəkildə öyrənmək onun şəxsiyyətini, yaradıcılıq metodunu və ədəbi irsini daha dolğun anlamaq üçün yeni imkanlar açır.

— Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirlərin ölkənin mədəni həyatı üçün əhəmiyyətini necə qiymətləndirirsiniz?

— Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinin qeyd edilməsi Azərbaycanın mədəni həyatında mühüm hadisədir. Lakin bu təşəbbüs yalnız xatirə tədbirləri ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu, şairin yaradıcılıq irsinin daha dərindən öyrənilməsinə, gənc nəsil arasında populyarlaşdırılmasına və milli mədəniyyət tarixindəki rolunun anlaşılmasına kömək etmək məqsədi daşıyır. Səməd Vurğun təkcə böyük şair kimi deyil, həm də görkəmli ictimai xadim, alim və milli ideyanın daşıyıcısı qismində qəbul edilməlidir.

Gənclərin Səməd Vurğunu daha yaxşı başa düşmələri üçün onun əsərləri müasir elmi baxımdan şərh olunmalı, onların dərin məna qatları ortaya qoyulmalıdır. Şairin əsərlərinin bir çoxu yalnız aşkar bədii məna daşımaqla yanaşı, həm də öz dövrünün siyasi, sosial və milli məsələlərini əks etdirir. Məsələn, “Vaqif” dramında dil mövzusu, “Azərbaycan” poemasında Vətən haqqında fəlsəfi düşüncə, nəşr olunmamış əsərlərində isə dövrün siyasi təzyiqlərinin şairin yaradıcılığına təsiri xüsusi təhlil tələb edir.

Səməd Vurğunun irsi bu gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Onun yaradıcılığı azərbaycançılıq, ana dilinə sevgi, Vətənə sədaqət və xalqının mənəvi dəyərlərinə bağlılıq ideyalarına əsaslanır. Məhz buna görə də Səməd Vurğun təkcə öz dövrünün böyük şairi deyil, həm də əsərləri zamanın hüdudlarından kənarda yaşamağa və gələcək nəsillər üçün əhəmiyyətini qorumağa davam edən görkəmli Azərbaycan şairi olaraq qalır.