Bakı, 1 iyul (AZƏRTAC). Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində yaranan sosial sığorta sistemi sovet pensiya təminatına oxşar bir sistem kimi fəaliyyət göstərirdi.

Azərbaycan Prezidentinin 1992-ci il 30 sentyabr tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Pensiya Fondu və Sosial Sığorta Fondu birləşdirilərək Dövlət Sosial Müdafiə Fondu formalaşdırıldı.

1997-ci ilədək Fond sosial sığorta sahəsində fəaliyyətini Azərbaycan Respublikasının müvafiq qərarları ilə həyata keçirirdi. Həmin il fevralın 18-də qəbul edilmiş “Sosial sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda ilk dəfə olaraq sosial sığortanın fiziki şəxslərin itirilmiş əmək haqlarının, gəlirlərinin və ya əlavə xərclərinin kompensasiya edilməsinə, habelə itirilməsinin qarşısının alınmasına yönəldilmiş təminat forması olduğu müəyyən edilmişdir. Onun iki formada, yəni, məcburi dövlət sığortası və könüllü (əlavə) sığorta formalarında çıxış etdiyi təsbit olunmuşdur. Sosial sığorta sistemində sosial sığorta hadisələri sosial sığorta ödəmələrinin növlərini müəyyənləşdirmişdir.

Keçən dövr ərzində sosial sığorta ödəmələrinin tərkibində müəyyən dəyişikliklər edilmiş, sığorta prinsiplərinə əsaslanmayan ödəmələr bu tərkibdən çıxarılmışdır.

Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada məcburi dövlət sosial sığortası və ya könüllü sığorta üzrə fəaliyyəti həyata keçirən və sığorta fondlarını idarə edən hüquqi şəxslərin sığortaçı olmaq hüququ qanunvericiliklə təsbit olunmuş və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Sosial sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə” 1997-ci il 7 aprel tarixli Fərmanı ilə Dövlət Sosial Müdafiə Fondu məcburi dövlət sosial sığortası sahəsində idarəetməni həyata keçirən müvafiq icra hakimiyyəti orqanı olaraq müəyyən edilmişdir.

Sosial sığorta sistemində Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən mülkiyyət və təşkilati-hüquqi formasından asılı olmayaraq, Azərbaycan Respublikasının və ya xarici dövlətin qanunvericiliyinə uyğun surətdə yaradılmış hüquqi şəxs statusunda olan müəssisə, idarə və təşkilatlar, onların filial və nümayəndəlikləri, seçkili orqanlar, habelə özünü və ya başqasını sosial sığorta edən digər şəxslər sığortaedənlər hesab olunurlar.

Ölkədə sahibkarlığın inkişafının sürətləndirilməsi, biznes mühitinin əlverişliliyinin daha da artırılması və biznesə başlama proseduralarının sadələşdirilməsi məqsədi ilə Azərbaycan Prezidentinin “Sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin fəaliyyətinin “bir pəncərə” prinsipi ilə təşkilinin təmin edilməsi tədbirləri haqqında” 2007-ci il 25 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə 2008-ci il yanvarın 1-dən sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin fəaliyyətinin "bir pəncərə" prinsipi tətbiq olunmağa başlanılmışdır. Sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin fəaliyyətinin "bir pəncərə" prinsipi üzrə vahid dövlət qeydiyyatı orqanı Vergilər Nazirliyi müəyyən edilmişdir.

“Sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin dövlət qeydiyyatının “bir pəncərə” prinsipinə uyğun təşkili ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarına dəyişikliklər və əlavələr edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikasının 2008-ci il 1 fevral tarixli Qanunu ilə “Sosial sığorta haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa əlavələr və dəyişikliklər edilərək kommersiya hüquqi şəxslərin, xarici kommersiya hüquqi şəxsin nümayəndəlik və filiallarının, habelə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərin məcburi dövlət sosial sığortası üzrə sığortaçı təşkilatda uçotunun Vergilər Nazirliyinin təqdim etdiyi uçot məlumatları əsasında aparılması təsbit olunmuşdur.

Qanunvericilikdə edilmiş dəyişikliklərə uyğun olaraq “Azərbaycan Respublikasının Vergilər Nazirliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sosial Müdafiə Fondu arasında sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin dövlət qeydiyyatı, vergi və sosial sığorta uçotu məlumatlarının mübadiləsinə dair imzalanmış razılaşmaya əsasən “bir pəncərə” prinsipi ilə vahid dövlət qeydiyyatı orqanında qeydiyyatdan keçən sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin məcburi dövlət sosial sığortası sistemində uçotuna dair zəruri olan məlumatların Vergilər Nazirliyi tərəfindən toplanılması və elektron formada Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ötürülməsi təmin edilir. Sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinə bank hesablarının açılması əməliyyatları da avtomatlaşdırılmış qaydada Azərbaycan Respublikasının Vergilər Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir və sığortaedənlərin bank hesabları barədə məlumatlar elektron formada Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ötürülür.

Bu tədbir sahibkarlıq fəaliyyəti subyektlərinin biznesə başlama prosedurlarının yaxşılaşdırılması məqsədi ilə dövlət qeydiyyatına alınması və sosial sığorta uçotu məlumatlarının onların iştirakı olmadan mübadiləsi istiqamətində atılmış mühüm addımdır.

Hazırda məcburi dövlət sosial sığortası sistemində 339 mindən çox sığortaedən uçota alınmışdır ki, bunun da 77,5 mini hüquqi şəxs, 165,1 mini sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxs və 96,4 mini isə torpaq pay mülkiyyətçi statusuna malikdir. Hüquqi şəxs kimi uçota alınanların bütün uçotda olan sığortaedənlərin 22,9 faizini təşkil etməsinə baxmayaraq, Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların 97,6 faizini onlar təmin edirlər. Sığortaolunanların da böyük əksəriyyəti hüquqi şəxslər tərəfindən sosial sığorta sistemində uçota alınmışlar.

Məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun gəlirlərinin əsas hissəsi işəgötürənlər tərəfindən təmin edilir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq hazırda bütün işəgötürənlər hesablanmış əməyin ödənişi fondunun və məcburi dövlət sosial sığortasına cəlb olunan digər gəlirlərin 22 faizi miqdarında, işçilər isə hesablanmış əmək haqqının 3 faizi miqdarında məcburi dövlət sosial sığorta haqqı ödəyirlər.

İşəgötürən kimi fəaliyyət göstərən sığortaedənlər və işçilər üçün məcburi dövlət sosial sığorta haqqı dərəcəsi 1992-ci ildə tətbiq olunan 41 faizdən 16 bənd aşağı salınaraq hazırda 25 faizə endirilmişdir. Lakin məcburi dövlət sosial sığorta haqqı dərəcəsində əhəmiyyətli səviyyədə azalmaya baxmayaraq bu dövr ərzində sosial sığorta haqqı üzrə daxilolmalar sürətlə artmışdır.

Sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslərdən daxilolmalar keçən dövr ərzində əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. Əgər bu kateqoriyadan olan şəxslərdən 2004-cü ildə 2,1 milyon manat məbləğində məcburi dövlət sosial sığorta haqqı toplanırdısa, 2012-ci ildə bu göstərici 38,1 milyon manata yaxın olmuşdur. Son 8 il ərzində bu daxilolmalar 18,1 dəfə artmışdır.

Fəaliyyətə başlamasından ötən 20 il ərzində Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun əhaliyə ödənişlər üzrə xərcləri müqayisə olunmayan səviyyədə artmışdır. Bir faktı qeyd etmək kifayətdir ki, 2012-ci ildə əhaliyə ödənişlər üzrə xərclər 1992-ci ilə nisbətən 8 min dəfə artmışdır. 1992-ci ildə əhaliyə pensiya və müavinətlər üzrə ödənişlər əhalinin gəlirlərinin 2 faizini təşkil etdiyi halda, 2012-ci ildə bu göstərici 6,9 faiz olmuşdur. 2012-ci ildə pensiya xərcləri 1992-ci ilə nisbətən 6,7 min dəfə artmışdır. Pensiyanın orta aylıq məbləği isə 89,4 dəfə artmışdır.

Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun büdcəsi ilk dəfə müstəqil olaraq “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun 2000-ci il büdcəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 1999-cu il 27 oktyabr tarixli Qanunu ilə təsdiq edilmişdir. 2000-ci ildə büdcə gəlirlərinin 61,6 faizinin məcburi dövlət sosial sığorta haqları hesabına, 38,4 faizini isə dövlət büdcəsindən ayırmalar hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulurdu.

2013-cü ildə Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun gəlirləri və xərcləri 2692,7 milyon manat məbləğində təsdiq olunmuşdur ki, bu da 2000-ci ilə nisbətən demək olar ki, 10 dəfə çoxdur.

Artıq heç kim üçün sirr deyil ki, Azərbaycanın uğurlu sosial-iqtisadi inkişafının əsası və ümumi prinsipləri ulu öndərimiz Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuşdur. Məhz Ümummilli Liderin müəyyən etdiyi və həyata keçirdiyi milli inkişaf strategiyası hazırkı nəticələrin bazasını təşkil edir. Bu strategiyanın icrasını yeni mərhələdə müvəffəqiyyətlə davam etdirən Prezident İlham Əliyev özünün uzaqgörən və məqsədyönlü iqtisadi siyasəti ilə dünya miqyasında qəbul edilən nəticələrə nail olmuşdur.

Azərbaycan iqtisadiyyatı bazar münasibətlərinin bütün prinsiplərini qəbul etsə də, sosial hədəflər daim diqqət mərkəzində olmuş və bu sahədə tarazlaşdırılmış siyasət yürüdülmüşdür.

İqtisadiyyatın inkişafının paralel olaraq sosial sferanın dayanıqlı inkişafı ilə müşayiət olunması sosialyönümlü milli iqtisadiyyatın formalaşmasının əsasını təşkil edir. Şübhəsiz, keçən dövr ərzində bu model təkmilləşmiş, inkişaf etmiş, bundan sonra da daim davam etdiriləcəkdir.

Bu baxımdan “2009-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında sığorta-pensiya sisteminin inkişafına dair Dövlət Proqramı” xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət Proqramında 2009-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında sığorta-pensiya sisteminin inkişafının əsas məqsəd və vəzifələri, eləcə də əsas istiqamətləri müəyyən edilmişdir.

Sığorta-pensiya sisteminin dayanıqlı inkişafı davamlı xarakter alacağını təsdiq edən sənədlərdən biri də “Pensiya təminatı sisteminin islahatı Konsepsiyası layihəsinin hazırlanması haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2012-ci il 29 noyabr tarixli Sərəncamıdır. Hazırlanacaq Konsepsiya uzunmüddətli dövrdə sosial prioritetlərini və istiqamətlərini, eləcə də pensiya təminatı sahəsində dövlət siyasətinin istiqamətlərini müəyyənləşdirəcəkdir.

İdris İsayev

Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun

maliyyə-büdcə şöbəsinin müdiri