Bakı, 13 iyul, Ramiz Quliyev, AZƏRTAC

Vergiləri ödəmək hər bir vətəndaşın borcudur. Azərbaycan Konstitusiyasının 73-cü maddəsinə əsasən, qanunla müəyyən edilmiş vergilər və başqa dövlət ödənişləri tam həcmdə və vaxtında ödənilməlidir.

Respublikamızın iqtisadi və sosial inkişafının əsasını təşkil edən dövlət büdcəsi gəlirlərinin formalaşmasında vergi xidməti orqanlarının rolu danılmazdır. Bu baxımdan Vergilər Nazirliyinin vergi ödənişlərindən yayınmaya və digər cinayətlərlə mübarizədə son illər daha barışmaz mövqe tutub. Həmin sahədə daim yeniləşən qanunvericilik bazası ilə yanaşı, mütərəqqi islahatlar aparılır, qabaqcıl ölkələrin təcrübəsindən istifadə edilir.

Bütün bunlara baxmayaraq, ölkədə vergilərin ödənilməsi sahəsində hələ də müəyyən problemlər, həllini gözləyən məsələlər qalır…

Vergi Məcəlləsinə əsasən, ölkəmizdə ödənilməsi məcburi olan dövlət vergiləri və yerli vergilər (bələdiyyə vergiləri) sistemi müəyyən olunub. Dövlət vergilərinə fiziki şəxslərin gəlir vergisi, hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi (bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisə və təşkilatlardan başqa), əlavə dəyər vergisi, aksizlər, hüquqi şəxslərin əmlak, hüquqi şəxslərin torpaq, yol, mədən və sadələşdirilmiş vergilər daxildir.

Dövlət büdcəsinə vergi və sair daxilolmalarda ilbəil artım müşahidə edilir. Daxilolmaların əsas hissəsi isə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan hüquqi və fiziki şəxslərin payına düşür. Bu, həm də o deməkdir ki, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan əksər hüquqi və fiziki şəxslər vergiləri ilə bağlı Konstitusiya və vətəndaşlıq borclarını vicdanla yerinə yetirirlər.

Ölkəmizdə hər bir vətəndaşın azad sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması üçün dövlətimiz tərəfindən lazımi şərait yaradılıb. Bununla belə, bu şəraitdən və imkandan sui-istifadə edənlər də az deyil. Vergiləri ödəməkdən boyun qaçıranların sırasında bəzi müğənni və market sahiblərinin də adları mütəmadi olaraq hallanır. Məlumdur ki, bu sahədə çalışanlar əhalinin sosial cəhətdən təminatlı hissəsi sayılır. Belə isə, onların qanunlara riayət etməməsi, yəni bir vergi ödəyicisi kimi vergidən yayınmasını başa düşmək olmur.

Mətbuat konfranslarının birində vergilər nazirinin müavini Sahib Ələkbərovun dediyi sözlər indi də yadımdadır: “Hər bir vətəndaş, sahibkar fəaliyyət göstərdiyi sahədən pul qazanırsa, dövlətə vergi ödəməlidir”.

Təəccüblü də olsa, əhalinin sözügedən təminatlı təbəqəsi sadələşmiş vergiyə cəlb edilirlər. Fikrimcə, onların verginin bu növünə cəlb olunması məsələsinə də yenidən baxılmalıdır. Bu sahədə başlıca problemlərdən biri də gəlirlərin düzgün rəsmiləşdirilməməsidir.

Vergi ödəməyən müğənnilərin adlarının nazirliyin saytında yerləşdirilməsi, şadlıq saraylarında kameraların quraşdırılması vergi yığımına müsbət təsirini göstərəcəyi şübhəsizdir. Bununla belə, digər təsiredici mexanizmlər də tapılmalıdır.

Son vaxtlar bəzi iri ticarət şəbəkələrinin sahiblərinin hökumətdən əlavə dəyər vergisi (ƏDV) ilə bağlı güzəşt istəməsi isə heç də bu günün reallığı ilə uzlaşmır. Beynəlxalq ekspertlər də təsdiq edir ki, Azərbaycanda ƏDV-nin dərəcəsi ölkədəki iqtisadi reallıqlara, Avropa və MDB ölkələrindəki dərəcələrə tam uyğundur.

Vergilər Nazirliyinin apardığı xronometraj müşahidələrə əsasən, bəzi iri marketlər dövriyyəni dəfələrlə gizlədir. Hətta dövriyyəsini 3-4 dəfə gizlədən supermarketlərə də rast gəlinir. Ümumi vergi ödəyicilərinin sayı hazırda 700 min nəfəri keçən Azərbaycanda isə bu məsələyə bir çox hallarda ədalət və humanizm prinsipləri ilə yanaşılır. Yəni qanunvericiliyə əsasən, 2 min manatadək məbləğdə vergiləri ödəməkdən yayınmaya görə maddi məsuliyyətin bir növü olan vergi məsuliyyəti müəyyən edilib.

Məlumat üçün qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinə edilmiş dəyişikliklərə əsasən, ticarət və ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərə dövriyyəsindən asılı olmayaraq sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququ verilir. Ticarət və ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin satış dövriyyəsi 200 min manatdan çox olduğu halda, əldə edilən ümumi hasilatın həcmindən ticarət fəaliyyəti üzrə 6 faiz, ictimai iaşə fəaliyyəti üzrə isə 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi tətbiq edilir.

Satış dövriyyəsi 200 min manatdan aşağı olan bütün digər sahibkarlıq subyektləri, o cümlədən ticarət və ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul olan vergi ödəyiciləri isə yenə də əvvəlki qaydada, yəni Bakı şəhərində vergilərini 4 faiz, digər regionlarda isə 2 faiz dərəcə ilə ödəyəcəklər. Ticarət dövriyyəsi 200 min manatdan çox olan şəxslər sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə etməyə də bilərlər. Etiraf edək ki, bu vergi rüsumları kifayət qədər güzəştlidir.

Bu baxımdan xarici təcrübəyə də müraciət etmək yerinə düşər. Deyilənə görə, ABŞ-da bir ölümdən, bir də vergidən qaçmaq mümkün deyil. Dünya demokratiyasının beşiyi sayılan bu ölkədə vergi qanunları çox sərtdir. Belə ki, vergidən yayınmaya görə, vergi ödəyicisi kimliyindən asılı olmayaraq, hətta cinayət məsuliyyətinə də alına bilər. ABŞ vətəndaşları vergi ödəyicisi kimi bir çoxlarına nümunə sayıla bilərlər, həm də bunu öz vəzifə, Konstitusiya borcu hesab edirlər.

Bəllidir ki, ABŞ-da biznesmenlər müxtəlif ştatlarda müxtəlif vergi ödəyirlər. Orta hesabla iş adamları dövlət büdcəsinə 15-dən 25 faizədək vergi verirlər. Böyük korporasiyaların vergi dərəcəsi isə 35 faiz təşkil edir. Ştatlarda əhalidən tutulan vergi isə nə az, nə çox təqribən 36 faiz təşkil edir.

Heç kimə sirr deyil ki, turizm gəlirli sahədir. Dost və qardaş Türkiyə turizmdən hər il milyardlarla ABŞ dolları mənfəət götürür. Ölkədə bu istiqamətdə gözəl infrastruktur yaradılıb, turistlərə xidmət isə bildiyimiz kimi yüksək səviyyədədir. Bir sıra ölkələrdə də turizm dövlət büdcəsinin formalaşmasında əhəmiyyətli rol oynayır, desək yanılmarıq. Yeri gəlmişkən, ABŞ, İtaliya, İspaniya, Yunanıstan, Misir, Böyük Britaniya, Gürcüstan və sair turizm ölkələri kimi də ad çıxarıblar.

Təbii ki, Azərbaycanın da turizm potensialı çox böyükdür. Dövlətimiz bu sahənin inkişafı üçün mühüm tədbirlər həyata keçirir, müvafiq Dövlət Proqramı qəbul olunub. Artıq neçə illərdir ki, beynəlxalq idman, mədəniyyət və siyasi tədbirlərin məhz Azərbaycanda keçirilməsi qədim odlar yurdunu, onun bənzərsiz təbiətini daha yaxından tanıtmaq, günü-gündən dəyişən, əsrarəngiz paytaxtımızın tarixi və gəzməli yerlərini qonaqlara göstərmək turizm sektorunun inkişafı sahəsində atılan məqsədyönlü addımlardan biridir.

Buna baxmayaraq, Azərbaycanın turizm sahəsindən əldə etdiyi gəlir onun real imkanlarından xeyli azdır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, əsas səbəblərdən biri də menecment və marketinq işinin düzgün aparılmamasıdır. Turizm obyektlərində qiymətlərin çox baha olması, eyni zamanda servis xidmətinin aşağı səviyyəsi ölkəyə gələn turist axınının qarşısını alan başlıca amillərdən sayılır. Halbuki, qeyri-neft sektorunun bu sahəsi neft-qaz sənayesindən sonra respublikaya valyuta gətirəcək əsas faktor olmaqla, dövlətin daim diqqət mərkəzindədir.

Ölkəmizdə turizm özəl sahəyə aid edildiyindən, dövlət bu sektorda qiymət tənzimlənməsində elə bir rol oynamır və qiymətləri bazar iqtisadiyyatı müəyyənləşdirir. Bəzi mütəxəssislər isə hesab edir ki, bu sahəyə də vergi güzəştləri tətbiq oluna bilər, bu amilin özü qiymətlərin nisbətən ucuzlaşmasına gətirib çıxaracaq. Ümumiyyətlə isə, turizmlə məşğul olan sahibkarlara güzəştli kreditlərin verilməsi, viza rejiminin sadələşdirilməsi, 2 və 3 ulduzlu otellərin inşası respublikada turizmin inkişafına daha geniş imkanlar açardı.

Eyni zamanda, turizmlə bağlı KİV-lər vasitəsilə mütəmadi maarifləndirmə işləri aparılmalı, eləcə də, bu sahə üzrə qabaqcıl ölkələrin təcrübəsi yayılmalıdır. Yaddan çıxarmayaq ki, turizm yaxın gələcəkdə respublikanın əsas gəlir mənbələrindən birinə çevriləcək.

Avropanın qabaqcıl ölkələrindən olan Fransanın vergi təcrübəsi də maraqlıdır. Vergilər ölkəsi adlandırılan Fransada 200-ə yaxın vergi növü tətbiq olunur. Ölkənin hər bir vətəndaşının vergilər barədə məlumatlı olması vacibdir, çünki burada hər kəs ildə bir dəfə vergi bəyannaməsi doldurub müvafiq orqanlara təqdim etməlidir.

Fransada büdcə daxilolmalarının təxminən 20 faizi ƏDV hesabına formalaşır. Kommunal xidmətlər, həyat üçün zəruri olan mallar, nəqliyyatın təmiri, mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması və tibbi preparatlar vergiyə cəlb olunur. Gəlir vergisini ödəmək fransızların həyatının bir hissəsini təşkil edir. Fransada gəlir vergisinin dərəcəsi 0-45 faiz arasında dəyişir. Vergidən yayınma isə ölkədə ciddi qanun pozuntusu hesab edilir və sərt cəzalandırılır. Göründüyü kimi, bu ölkədə vergi dərəcəsi Azərbaycanla müqayisədə bəzi hallarda dəfələrlə çoxdur. Bununla belə, Fransa vətəndaşı vergidən yayınmaq haqda belə, düşünmür. Necə deyərlər, qanun-qanundur.

Hələ bəzi dövlətlərdə əhalinin icbari qaydada ödədiyi qəribə vergilər də mövcuddur. Belə ki, ABŞ-da “qaralma vergisi”, Belçikada “manqal vergisi”, Estoniyada “gövşəmə vergisi”, Yunanıstanda “hovuz vergisi”, Avstriyada “gips vergisi”, Çində “çubuq vergisi”, Macarıstanda “çips vergisi” və sair müxtəlif illərdə qəbul olunub və indiyədək qüvvədədir. Sözügedən vergilər bir çox hallarda heç də kiçik rəqəmlərlə ölçülmür.

Artıq XX əsrin ikinci yarısında azad (xüsusi) iqtisadi zonalar beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevriliblər. Dünya təsərrüfat əlaqələri üçün azad iqtisadi zonalar əsasən beynəlxalq əmtəə dövriyyəsinin fəallaşdırılması, investisiyaların səfərbər edilməsi hesabına iqtisadi artımın sürətləndirilməsi faktoru kimi çıxış edir.

Son dövrlər Azərbaycanda da bu mövzu iqtisadçıların diqqətini daha çox cəlb etməkdədir. Beynəlxalq korporasiyalar, həmçinin yerli şirkətlər öz fəaliyyətləri üçün güzəştli şərait axtarışında azad iqtisadi zonalara əlavə mənfəət gətirə biləcək əlverişli ərazilər kimi baxırlar. Belə ki, bu zonaların əksəriyyətində tətbiq edilən iqtisadi qaydalar, xüsusi inzibati qanunlar müəyyən hüquqi və təsərrüfat rejimindən heç də azad etmir, bu rejimi yüngülləşdirir və sahibkarlığın inkişafını stimullaşdırmağa yönəlmiş güzəştlər verir. Bu gün azad iqtisadi zonalar ABŞ-da, Türkiyədə, Çində, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində, Avropa ölkələrində yaradılıb və bu dövlətlərin iqtisadi inkişafında böyük fayda verir.

Azərbaycanda da azad iqtisadi zonaların yaradılması prosesinə başlanılıb. Belə ki, Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Qaradağ rayonunun Ələt qəsəbəsində yeni Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının ərazisi daxil olmaqla azad ticarət zonası tipli xüsusi iqtisadi zona yaradılacaq. Ekspertlərin qənaətinə görə, Azərbaycan bununla tranzit ölkə olaraq öz imkanlarını genişləndirəcək, eləcə də ölkə ərazisinə daha çox yükdaşımalara nail olacaq. Sözügedən ərazidə sənaye və kənd təsərrüfatı emalı müəssisələrinin yaradılması da nəzərdən keçirilir. Təbii ki, vergi və gömrük güzəştlərinin tətbiq ediləcəyi yeni iqtisadi zona ölkə gəlirlərinin və məşğulluğun artmasına da səbəb olacaq. Bütün bunlar həm də sahibkarlıqla məşğul olan insanlar üçün vergiləri şəffaf şəkildə və vaxtında ödəmələri üçün gözəl stimuldur.

Dövlət səviyyəsində həyata keçirilən və nəzərdə tutulan bu kimi tədbirlər nəticə etibarı ilə respublikamızda biznes mühitinin yaxşılaşdırılmasına, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafına, eyni zamanda əhalinin maddi rifahının yüksəlməsinə yönəlib. Biz vətəndaşların qarşısında duran tələb isə vergilərin ödənilməsidir. Bu, həm də hər bir Azərbaycan vətəndaşının Konstitusiya borcudur.