Bakı, 8 mart, AZƏRTAC

Qadın obrazı təsviri sənətdə ən qədim və ən çox müraciət olunan motivlərdən biridir. Qadınları əks etdirən məşhur rəsmlər sənət dünyasına və populyar mədəniyyətə dərin təsir göstərmiş, onlara muzey auditoriyasından xeyli kənara çıxan geniş şöhrət qazandırmışdır. Bu gün biz, müxtəlif dövrlərdə yaradılan və fərqli sosial təbəqələr arasında məşhurlaşmış, qadınlara həsr olunmuş ən məşhur rəsmləri nəzərdən keçiririk.

Bu fikirlər Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, sənətşünas Kəmalə Mustafayevanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi yazıda yer alıb. Yazını təqdim edirik.

1480-ci illərin ortalarında Sandro Botticelli qədim dövrlərdən sonra ilk qeyri-dini çılpaq qadın təsvirini yaradaraq sənət aləmində inqilab etmişdi. Onun məşhur “Veneranın doğuluşu” əsəri antik idealın yenidən dirçəlişini simvolizə edir. Rəssam həm süjeti, həm də kompozisiya elementlərini qədim Yunanıstandan götürmüşdür. Sandro Botticellinin “Veneranın doğuluşu” əsəri sevgi ilahəsi Veneranı dənizdən yetkin qadın kimi çıxarkən təsvir edir. Bu məşhur əsər qədim yunan yazıçılarının Veneranı həm fiziki sevgini simvolizə edən yerüstü fiqur, həm də insanın mənəvi sevgisini ilhamlandıran səmavi ilahə kimi təqdim etməsi ideyasını əks etdirir. Əsər böyük ehtimalla Medici ailəsi üçün sifariş olunmuşdu. Kətan üzərində çəkilmişdir – bu ölçüdə əsərlərin çoxu o dövrdə taxta paneldə işlənirdi. Veneranın fiquru anatomik baxımdan tam real deyil – boyun və bədən proporsiyaları uzadılıb. Bu, estetik ideal yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Əsər hazırda Uffizi Gallery kolleksiyasındadır.

Leonardo da Vinçi – “Mona Liza” (1503–1506, bəlkə 1517-yə qədər) qadın portretinin inkişafında yeni mərhələ oldu. O dövrdə yenilik sayılan yağlı boya texnikasından və özünəməxsus kölgələmə üsulu – sfumato – istifadə edən Leonardo da Vinçi yeni realizm səviyyəsinə nail oldu və sonrakı İtalyan renessans rəssamlarına böyük təsir göstərdi. Bu texnika sayəsində "Mona Liza" nın dərisi hamar, baxışları ifadəli, sirli təbəssümü isə əsrlərdir tamaşaçıları valeh edir.

Leonardo da Vinçinin “Mona Liza” əsəri yarımfiqurlu klassik renessans portretidir və uzaq landşaft fonunda təqdim olunur. Onun saç və geyimindəki əyri xətlər arxa plandakı dağ və çaylarla təkrarlanaraq insanla təbiət arasındakı əlaqəni göstərir. Leonardo əsəri sifarişçiyə təhvil verməmiş, ömrünün sonuna qədər özü ilə saxlamışdı. 1911-ci ildə rəsm Luvrdan oğurlanmış, iki il sonra tapılmışdır. Məhz bu hadisə onun dünya şöhrətini daha da artırdı. Hazırda əsər "Louvre Museum" də qorunur və xüsusi şüşə arxasında saxlanılır.

Yohannes Vermeer – “Mirvari sırğalı qız” (təxminən 1665) əsəri tez-tez “Holland Mona Lizası” adlandırılır. Rəsm işıq və kölgə oyununu ustalıqla əks etdirir və mirvari sırğa əsas diqqət mərkəzidir. Bu əsər portret deyil, “tronie” adlanan janrdadır (xarakter və ifadə araşdırması). Mirvari sırğa əslində tam detallı çəkilməyib – bir neçə işıq ləkəsi ilə təsvir olunub. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, bu heç sırğa deyil, işıq fokusudur. 1994-cü ildə geniş bərpa olunmuşdur. Əsər Niderlandda Mauritshuis muzeyində saxlanılır.

Eduard Manet – “Olimpiya” (1863) əsəri 1865-ci ildə Paris Salonunda nümayiş etdirilərkən güclü tənqid və etirazlara səbəb olmuşdu, Paris ictimaiyyətində qalmaqal yaratmışdı. Çünki bu əsər yüngül əxlaqlı qadını idealizə etmədən, real və insaniləşdirilmiş şəkildə göstərirdi. Qadının tamaşaçıya birbaşa baxışı isə o dövr üçün olduqca cəsarətli idi. Kompozisiya Titianın “Venus of Urbino” əsərinə istinad edir. Hazırda "Musee d'Orsay" kolleksiyasındadır.

Ceyms Makneyl Vistler – “Vistlerin Anası” 1871-ci ildə çəkilmiş “Boz və Qara Rəngdə Kompozisiya No.1” (daha çox “Vistlerin Anası” kimi tanınır) həm orijinal adı, həm də qeyri-adi kompozisiyası ilə diqqət çəkir. Ceyms Makneyl Vistler əsərlərinə musiqi terminləri ilə ad verməyi sevirdi və onları dominant rənglərə görə adlandırırdı. Sadə və təmiz kompozisiya isə tamaşaçıya hər baxışda fərqli emosional çalarlar görməyə imkan verir. Model rəssamın öz anası Anna Makneyl Vistler idi. Əsər əvvəlcə Kral Akademiyası tərəfindən rədd edilmişdi. Rəsm minimalizmə yaxın kompozisiyası ilə dövrü üçün fərqli idi.

XX əsrin əvvəllərində iki Vyana rəssamı – Qustav Klimt və Eqon Şile qadın formasını yeni səviyyəyə qaldırdılar. Qustav Klimt – “Adel Blox-Bauerin Portreti I” (1907) qadın fiqurlarını qızılı fonla əhatə edərək Avropaya Misir sənətinin elementlərini gətirdi və Art Nouveau hərəkatının öncüllərindən biri oldu. Qustav Klimtin bu əsəri onun “Qızıl dövrü”nə aiddir və real qızıl yarpaqlarla işlənmiş möhtəşəm kompozisiyasıdır. 2006-cı ildə rekord qiymətə satılmış və Neue Galerie kolleksiyasına daxil edilmişdir.

Onun bir qədər deformasiya olunmuş pozalı qadın təsvirləri şagirdi Eqon Şile tərəfindən davam etdirildi. Şile isə öz emosional üslubu ilə qadın rəsmlərinə fərqli çalar qatdı. Eqon Şilenin “Edit, Rəssamın Həyat Yoldaşı” portreti (1915) incə və emosional təsviri ilə seçilir. Edit Şilenin həyat yoldaşı idi və onun bir çox əsərlərində model olub. Şile fiqurları qəsdən uzadılmış və emosional şəkildə təsvir edirdi.

Pablo Pikassonun “Dora Maarın Portreti” (1937) kubizm üslubunda çəkilmiş, təhrif olunmuş formalar və canlı rənglərlə işlənmişdir. Dora Maar peşəkar fotoqraf idi. Pikasso onu çoxsaylı versiyalarda təsvir etmişdir. 1937-ci il Pikassonun yaradıcılığında ən məhsuldar illərdən biri sayılır.

Frida Kahlonun primitiv üslubda çəkilmiş avtoportretləri xalq və sadə sənət elementlərini, eyni zamanda feminist yanaşmanı özündə birləşdirir. O, qadın bədənini və ruhunu açıq və kompromissiz şəkildə təsvir edirdi. Frida demişdi: “Mən öz reallığımı çəkirəm. Bildiyim tək şey budur ki, çəkməyə ehtiyac duyduğum üçün çəkirəm və heç bir başqa düşüncə olmadan ağlımdan keçəni təsvir edirəm.

Frida Kahlonun “Tikanlı Boyunbağı və Kolibri ilə Avtoportret” (1940) əsərində meymunlar və kolibri kimi simvolik elementlər yer alır. Əsər Nyu-Yorkda sərgilənmişdi. Kahlo həyatında 50-dən çox avtoportret çəkmişdir. Rəsm hazırda Harry Ransom Center kolleksiyasındadır.

Nəhayət, Endi Uorhol cəmiyyətin məşhurlara olan obsesiyasını təsvir edirdi. Onun Merilin Monronu əks etdirən əsərləri parlaq şöhrət ideyasından çox, məşhurluğun qaranlıq və amansız tərəfini vurğulayır. Endi Uorholun “Shot Blue Marilyn” (1964) əsəri Merilin Monronun ölümündən sonra yaradılıb və Amerika mədəniyyətinin həm parlaq, həm də qaranlıq tərəfini simvolizə edən ikonaya çevrilmişdir. Əsər seriqrafiya (silkscreen) texnikasında hazırlanıb.

“Shot” adı 1964-cü ildə studiyada baş vermiş real atəş hadisəsindən gəlir. Studiaya daxil olaraq, əsərə atəş açılır və güllə izi qalır əsərdə və bu əsər 2022-ci ildə hərracda XX əsr sənəti üzrə rekord qiymətə satılmışdır.