Berlin, 3 iyul, AZƏRTAC

Bəzən bir sənətkarın yaradıcılıq yolu uşaqlıqda kəşf olunan, sonradan isə ömür boyu axtarılan rəmzi musiqi akkordu ilə başlayır. Bu gün oxucularımıza təqdim etdiyimiz müsahibənin qonağı uzun illərdir Almaniyada yaşayan tanınmış musiqişünas, bəstəkar və publisist Elmir Mirzəyevdir.

Berlin Humboldt Universitetində elmi və yaradıcı fəaliyyətini uğurla davam etdirən Elmir müəllimlə söhbətimiz təkcə bəstəkarlıq sənətindən bəhs etmir. Bu müsahibə Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin müxtəlif dövrlərin və fərqli imperiyaların kəsişməsində formalaşan nadir tarixinə, dahi Üzeyir Hacıbəylinin fəlsəfəsinə və milli musiqi irsimizin Avropadakı təbliği məsələlərinə dərin və səmimi bir baxışdır.

AZƏRTAC müsahibəni təqdim edir.

-Elmir müəllim, bəstəkarlıq sənətinə gəlişiniz necə baş verdi? Sizi musiqi ilə peşəkar şəkildə məşğul olmağa nə həvəsləndirdi?

-Gözümü açandan evimizdə piano görmüşəm. O zamanların məşhur sovet markası olan “Belarus” pianosunda nəsə ifa etməyə çalışanda boyum hələ alətə çatmırdı. Amma çox maraqlı idi, uşaq təxəyyülü ilə düşünürdüm ki, onun dilləri və səsləri hər gün dəyişir. Klaviaturanı hər səhər sanki yenidən kəşf edir, öz sevimli akkordumu axtarıb tapırdım. İllər sonra musiqi məktəbində oxuyarkən öyrəndim ki, bu üçsəsli do#, mi və lya səslərindən ibarət lya-major sekstakkord imiş.

Uşaqlığımda bu mənim üçün maraqlı bir oyun idi, günbəgün dəyişən klaviaturada yeni səslər kəşf etmək, o akkordu yenidən tapmaq. Lakin bir səhər anladım ki, klaviatura artıq dəyişmir, pianonun dilləri və səslər əvvəlki tək qalıb. Həmin andan oyun mənasını itirdi. Bəlkə də məhz o “itmiş akkord”u yenidən tapmaq arzusu məni musiqi məktəbinə gətirdi. Əvvəl violin sinfinə qəbul olundum. Yadımdadır ki, məktəbin simli orkestrində çıxış, alətlərin harmoniyası mənə çox təsir etdi. Mən NZS qəsəbəsindəki orta məktəbdə təhsil alırdım.

Sonralar Asəf Zeynallı adına Musiqi Kollecində oxuyarkən anladım ki, artıq hansısa bir alətin məhdud sərhədləri mənim üçün kifayət deyil. Həmin “itirilmiş akkord”un izləri məni mərhum müəllimimiz Leonid Vaynşteynin bəstəkarlıq sinfinə gətirdi. Kolleci bitirəndə artıq əmin idim ki, bu sahədə davam etməliyəm. Bu yollar məni Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına, Fərəc Qarayevin sinfinə gətirdi. Bu yol indiyədək davam edir, çünki onun başlıca anlamı prosesin özündə, rəmzi mənada həmin o “itirilmiş akkord”un axtarışındadir.

-Uzun illərdir Almaniyada yaşayıb fəaliyyət göstərirsiniz. Berlinə köçmək qərarı necə yarandı və bu mühit yaradıcılığınıza hansı təsirləri göstərdi?

-Almaniyaya gəlişim əslində bu ölkənin mədəniyyətinə uşaqlıqdan yaranmış marağın məntiqi davamı idi. Musiqi məktəbində ilk tanış olduğumuz müəlliflər dünya klassikləri Bax, Hendel, Haydn, Motsart, Bethoven və digər dahilərdir. Məndə də maraq yaranmışdı ki, bu insanlar neçə əsr əvvəl hansı mühitdə yaşayıb-yaradıblar, bu möhtəşəm miras necə meydana gəlib? Üstəlik, onların partituralarında ənənəvi italyancadan başqa bir çox qeydlər alman dilində, bəzən spesifik alman şrifti – “Frakturschrift”də yazılırdı. Bu da məndə həmin dilə və mədəniyyətə dərin maraq yaradırdı, uşaq təxəyyülümdə canlandırırdım ki, Bax və ya Bethoven həyatda bu dildə danışıblar.

Bu ölkəyə ilk gəlişim isə 2000-ci ilin payızına təsadüf etdi. O zaman “SoNoR” müasir musiqi ansamblımızla 3 ölkədə – Almaniya, Niderland və Belçikada keçirilən “November music 2000” festivalına gəlmişdik, Essendəki məşhur Folkvanq Universitetinin böyük səhnəsində çıxış etdik. “SoNoR” 2001-ci ildə artıq Berlində “Young.Euro.Classic” festivalında, Avropanın ən məşhur səhnələrindən biri olan “Konzerthaus” zalında və daha sonra Drezdendəki Hellerau Avropa Müasir İncəsənət Mərkəzində uğurla çıxış etdi. Yeri gəlmişkən, keçən il bu kollektivin 30 illiyi tamam oldu. “SoNoR” hamımız üçün böyük məktəb idi, yarandığı 1995-ci ildən 2005-ci ilə kimi 10 illik fəaliyyətimiz dövründə Niderlanddan Monqolustana qədər uzanan bir coğrafiyada qastrollarda olduq, nüfuzlu beynəlxalq festivallarda Azərbaycanı təmsil etdik.

2007-2008-ci illərdə DAAD proqramı çərçivəsində Köln Ali Musiqi Məktəbinin bəstəkarlıq kafedrasının rəhbəri, professor York Höllerin assistenti kimi bir semestr fəaliyyət göstərdim. Bu, mənim üçün böyük təcrübə idi. 2010-cu ildə isə Veymar Konservatoriyasında professor Alfred von Massov ilə birlikdə elmi araşdırma (Forschungsprojekt) layihəsində çalışdım. Orada apardığım iş, zəngin arxiv materialları gələcək monoqrafiyamın ideyalarının formalaşmasında mühüm rol oynadı.

Sonra isə məni bu ölkəyə artıq əbədi bağlayacaq bir hadisə baş verdi – 2008-ci ildə Kölndə oğlum Altay dünyaya gəldi. Həmin andan etibarən Almaniya mənim üçün sadəcə peşəkar fəaliyyət və sırf yaradıcılıqla bağlı məkan deyil, həm də şəxsi həyatımın ayrılmaz hissəsinə çevrildi. Bundan sonra asan olmasa da, iki ölkə arasında yaşamağa qərar verdim, çünki yaradıcı insan üçün mühacirətin nə qədər ağır olduğunu gözəl anlayırdım.

Nəhayət 2016-cı ildə bir çox səbəblərdən bu qərarı verməli oldum, Humboldt Universitetində fəaliyyətə başladığım üçün Berlinə köçdüm. Bu şəhər mənim intensiv elmi və yaradıcılıq fəaliyyətimin mərkəzinə çevrildi.

Burada çalışdığım illər ərzində çoxsaylı seminar və mühazirələr keçirmiş, Azərbaycan musiqisi və mədəniyyətinin tanıdılması istiqamətində fəaliyyət göstərmişəm. Eyni zamanda, uzun illər ərzində üzərində düşündüyüm və araşdırdığım multidisiplinar monoqrafiyamı da məhz burada tamamlayıb nəşr etdirmişəm.

-“Müasirlik və arxaiklik arasında” adlı tədqiqatınızda Azərbaycanın XX əsr musiqi mədəniyyətini üç imperiyanın təsiri kontekstində araşdırırsınız. Bu tədqiqatın əsas nəticələri və gəldiyiniz ən maraqlı qənaət hansıdır?

-Monoqrafiyada Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin son iki əsr ərzində formalaşmasına təsir göstərən transregional amilləri araşdırmağa çalışmışam. Əsərdə başlıca diqqət bu dövrdəki coğrafi determinizmin nəticəsi olaraq fərqli geomədəni məkanlardan gələn təsirlərə – bir tərəfdən maarifçilərimizin təmsil etdiyi güclü modern meyilləri, digər tərəfdən isə mühafizəkar (arxaik) qatları qoruyub saxlamağa çalışan vektorların qarşılıqlı münasibətlərinə yönəlib.

Tədqiqatın əsas qənaətlərindən biri ondan ibarətdir ki, çağdaş Azərbaycan mədəniyyəti son iki əsr ərzində böyük imperiya və sivilizasiya məkanlarının kəsişməsində formalaşıb və yerləşdiyimiz coğrafiya burada müstəsna rol oynayıb.

Həmin dövrdə - XIX-XX əsrlərdə cəmiyyətimiz qərb modern vektoru ilə keçmiş Sovet İttifaqının timsalında təmasda olur, mədəni və sosial dəyişikliklərə məruz qalır. Bununla yanaşı, tarixən mənsub olduğumuz Şərq məkanının təsiri də fərqli formalarda davam edir. Belə çoxqatlı geomədəni vektorlar musiqidə, daha geniş götürsək, mədəniyyətdə fərqli estetik istiqamətlərin, üslubların və ən başlıcası, yeni milli identifikasiya axtarışlarının meydana gəlməsinə səbəb olur.

- Əgər belədirsə, o zaman sizcə Azərbaycan mədəniyyətini digərlərindən fərqləndirən əsas cəhətlər hansılardır?

- Bu tədqiqat zamanı gəldiyim əsas nəticələrdən biri ondan ibarətdir ki, son iki yüz ildə formalaşmış çağdaş sekulyar Azərbaycan mədəniyyəti həqiqətən nadirdir. Daha doğrusu, onu nadir edən yaranış şərtlərinin özüdür. Bəs, bu nadirlik nədən qaynaqlanır?

“Coğrafiya taledir” fikri Napoleona aid edilir və zənnimcə, Azərbaycan tarixini anlamaq üçün ən uyğun açarlardan biridir. XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın bölünməsindən sonra bu məkanda xalqımızı əhatə edən üç böyük imperiyanın hər biri üçün Quzey Azərbaycan ucqar sərhəd məkanına - İran üçün ən şimal, Rusiya üçün ən cənub, Osmanlı üçün isə ən şərqdə bir əraziyə çevrildi.

Bu vəziyyət paradoksal bir nəticə yaratdı. Dediyim kimi, uzun əsrlər regiondakı dominant mövqeyimizdən sonra biz heç bir imperiyanın kənarında yer tutub onlar üçün sıravi əyalət ola bilməzdik. Bu, bizim bölgədəki ənənəvi tarixi rolumuza və yerimizə əsla cavab vermirdi. Nəticədə müxtəlif siyasi, mədəni və sivilizasiya təsirlərinin kəsişməsində yerləşən bu məkan yaranmış böhran şərtləri altında yeni identifikasiyasını formalaşdırmalı və nəhayətdə özü bir subyektə çevrilməli idi. Bu proseslər əslində böyük sürətlə gedirdi. Qara Qarayev demişdi ki, “digərlərinin 100 ilə keçdiyi prosesi biz 50 ilə keçməliyik” və bu da bizim taleyimiz idi.

Əsər üzərində çalışarkən gəldiyim digər mühüm nəticə isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan musiqi tarixini sırf Şərq-Qərb sintezinin modeli ilə izah etmək doğru olmaz. Reallıqda burada müxtəlif geomədəni vektorların daim toqquşduğu, dialoqa girdiyi və yeni sintezlər yaratdığı daha mürəkkəb bir mənzərə mövcuddur. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan musiqi mədəniyyəti həm modernləşmə proseslərinin, həm də kollektiv yaddaş və arxaik layların qorunmasının nadir nümunələrindən biri kimi çıxış edir.

Monoqrafiyada bu proseslərin tarixi, mədəni, sosial və geosiyasi-geomədəni kontekstləri araşdırılır, musiqi tarixi isə daha geniş sivilizasiya və məkan münasibətləri sistemində nəzəri şəkildə şərh olunur.

- Sizcə, Azərbaycan musiqisi xalqımızın formalaşmasında nə kimi rol oynayıb?

-Əminliklə deyə bilərəm ki, bizim millətləşmə prosesimizdə musiqi müstəsna rol oynayıb. A.Şopenhauer “Die Welt als Wille und Vorstellung“ (“Dünya iradə və təsəvvür kimi”) əsərində deyir ki, “Musiqi iradənin birbaşa obyektivləşməsidir”. Şübhəsiz ki, musiqi xalqın özünüdərkinin, kollektiv yaddaşının və tarixi təcrübəsinin ifadə formalarından bəlkə ən vacibidir.

_{“Qarayev Şifri”, bəstəkarın 100 illiyinə mühazirənin plakatı}

Məhz belə bir dövrdə Üzeyir Hacıbəyli kimi universal bir dahinin meydana çıxması mədəniyyətimiz üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Onun yaradıcılığı Azərbaycan cəmiyyətinin qarşısında duran əsas vəzifəyə - milli kimliyin müasir formalarının yaradılmasına cavab verirdi. Üzeyir bəy xalq musiqisi ənənələrini, Şərq musiqi təfəkkürünü və klassik Avropa musiqi sistemini bir araya gətirərək keyfiyyətcə yeni bir musiqi modeli formalaşdırdı.

Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, mənim üçün vacib məqam budur ki, Azərbaycan musiqi tarixini sadəcə bu təsirlərin cəmi kimi izah etmək olmaz. Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin özünəməxsusluğu məhz müxtəlif geomədəni vektorları bir araya gətirərək yeni keyfiyyət yaratmasındadır. Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığı bunun ən parlaq nümunəsidir: burada nə Şərqin, nə də Qərbin sadə təkrarını, surətini deyil, yeni bir musiqi modelinin formalaşmasını görürük.

- Almaniya və ümumilikdə, Avropa auditoriyasının Azərbaycan musiqisinə marağını necə qiymətləndirirsiniz? Azərbaycan musiqisinin beynəlxalq səviyyədə daha geniş tanıdılması üçün hansı addımlar atılmalıdır?

- Müstəqillik dövründə bu istiqamətdə mühüm işlər görülüb, amma əminəm ki, əsas işlər hələ qarşıdadır.

Xatirimdədir, 2018-ci ildə Berlin Humboldt Universitetində ilk dəfə Üzeyir bəyin “Koroğlu” operası haqqında mühazirə oxudum. Dinləyicilər əsərə o qədər böyük maraq göstərdilər ki, çıxışdan sonra bir neçəsi bu operaya harada baxa biləcəklərini soruşdu. Nə deyə bilərdim? Təəssüf ki, bu möhtəşəm əsər indiyədək Avropanın heç bir teatrında səhnələşdirilməyib. Bu cavabı eşidəndə təəccübləndilər, yadımdadır, hətta bir doktorant xanım, “Bəs Berlində səhnələşdirilməyəcək?” sualını verdi...

O zamandan bəri bir arzum var. Bu da “Koroğlu” operasının nə vaxtsa Berlində, “Staatsoper Unter den Linden” Teatrının səhnəsində nümayiş etdirilməsidir. İnanmaq istəyirəm ki, bir gün bu arzunu gerçəkləşdirə biləcəyik.