Bakı, 3 iyun, AZƏRTAC

Beynəlxalq münasibətlərin analitik təhlilində neoklassik realizm nəzəriyyəsi dövlətlərin xarici siyasət xəttini yalnız beynəlxalq sistemin struktur təzyiqləri ilə deyil, həm də ölkədaxili imkanların, liderlik keyfiyyətinin və maddi resursların milli güc elementlərinə çevrilməsi qabiliyyəti ilə izah edir. Bu kontekstdə, Prezident İlham Əliyevin “Bakı Enerji Həftəsi”ndəki konseptual və strateji xarakterli çıxışı Azərbaycanın son otuz ildə keçdiyi dinamik inkişaf yolunu və enerji resurslarından milli maraqların mütləq təmini üçün necə bir xarici siyasət alətinə çevrildiyini anlamaq baxımından fundamental bir material təqdim edir. Otuz il ərzində regional bir sərgi formatından qlobal miqyaslı siyasi-iqtisadi platformaya çevrilən və ABŞ, Türkiyə, Böyük Britaniya kimi dünya güclərinin rəhbərlərinin xüsusi məktubları ilə dəstəklənən bu tədbir Bakının qlobal enerji arxitekturasındakı mərkəzi mövqeyini bir daha təsdiqləyir. Lakin Azərbaycanın bu mövqeyə yüksəlməsi təsadüfi və ya yalnız təbii resurs amili ilə izah oluna bilməz, bunun arxasında mürəkkəb geosiyasi şəraitdə formalaşmış uzunmüddətli dövlət strategiyası dayanır.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında beynəlxalq əlaqələr üzrə mütəxəssis Bayram Əliyev deyib.

Onun sözlərinə görə, neoklassik realizm nöqteyi-nəzərdən müasir Azərbaycanın əldə etdiyi status 1990-cı illərin əvvəllərində ölkənin üzləşdiyi daxili və xarici sistem böhranlarının düzgün idarə edilməsinin birbaşa nəticəsidir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin əsasını qoyduğu və 1994-cü ildən reallaşdırılmasına başlanan enerji strategiyası dövlətin asimetrik təhdidlər qarşısında suverenliyini qorumaq və güclənmək strategiyası idi. Otuz il əvvəlki Azərbaycan sub-regional təzyiqlərə qarşı olduqca həssas, ərazisinin iyirmi faizi işğal altında qalan, bir milyondan çox qaçqın və məcburi köçkün ordusu ilə humanitar fəlakətin astanasında dayanan, yoxsulluq səviyyəsi əlli faizdən yuxarı olan və ən acınacaqlısı, daxili tələbatını ödəmək üçün elektrik və qaz idxal edən zəif bir aktor idi. Sistemin bu dərəcədə ağır təzyiqləri altında olan dövlət üçün daxili potensialı maksimallaşdırmaq fəaliyyət trayektoriyası yeganə rasional çıxış yolu idi.

Məhz həmin mərhələdə qəbul edilən strateji qərarlar sonrakı onilliklərdə Azərbaycanın güc transformasiyasının iqtisadi əsaslarını formalaşdırdı. Uğurlu enerji siyasətinin daxili mühitdə səmərəli tətbiqi Azərbaycanın iqtisadi müstəqilliyini təmin etməklə yanaşı, dövlətin daxili strukturunu kökündən dəyişdirdi. Karbohidrogen layihələrindən əldə edilən böyük maliyyə vəsaitləri populist hədəflərə deyil, neoklassik realizmin daxili güc dəyişənləri adlandırdığı sahələrə - sosial infrastruktura, səhiyyəyə, təhsilə və ən əsası ordu quruculuğuna yönəldildi. Nəticədə, müasir Azərbaycan makroiqtisadi sabitliyin və maliyyə suverenliyinin nadir nümunəsini yaratdı. Bu gün ölkədə yoxsulluq səviyyəsi təxminən beş faizə düşüb, işsizlik minimal səviyyəyə enib, xarici borc isə ümumi daxili məhsulun cəmi altı faizini təşkil edir. Strateji valyuta ehtiyatlarının xarici borcu on səkkiz dəfə üstələməsi dövlətin xarici şoklara qarşı dözümlülüyünü və iqtisadi manevr imkanlarını maksimuma çatdırır.

Bərpaolunan enerji yatırımları Azərbaycanın gələcək enerji strategiyasının əsas hissəsidir

“İqtisadi gücün institusional və hərbi potensiala çevrilməsi isə Azərbaycanın beynəlxalq sistemdəki davranış modelini də əsaslı şəkildə dəyişdirdi. Bu iqtisadi dözümlülük və güc transformasiyası Azərbaycanı otuz il əvvəl daxili sabitliyi təmin etmək üçün birtərəfli qaydada xarici investorlar cəlb edən dövlətdən qlobal bazarlarda aktiv şəkildə çıxış edən investor ölkəyə çevirdi. Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) hazırda Yaxın Şərq, Afrika və Mərkəzi Asiyada irimiqyaslı layihələrə investisiya qoyması, Bakının coğrafi sərhədlərindən kənarda da strateji təsir imkanlarına malik olduğunu nümayiş etdirir. Neoklassik realizmin fundamental prinsiplərinə uyğun olaraq, daxildə qurulan güclü iqtisadi bazis və müasir ordu modeli 44 günlük Vətən müharibəsində tarixi bir geosiyasi nəticəyə rəvac verdi, beləliklə Azərbaycan öz hərbi-siyasi gücü ilə mütləq Qələbə qazanaraq torpaqlarını işğaldan azad etdi. Bu yol, eyni növ regional problemlərdən, daxili etnik münaqişələrdən və ərazi itkisindən əziyyət çəkən digər inkişaf etməkdə olan dövlətlər üçün bir örnək xarakteri daşıyır və təbii sərvətlərdən praqmatik istifadə edildikdə onların necə böyük strateji üstünlüklərə yol aça biləcəyini sübut edir.

Bununla belə, müasir beynəlxalq münasibətlərdə davamlı güc yalnız hərbi və iqtisadi imkanlarla deyil, həm də dəyişən qlobal trendlərə uyğunlaşmaq bacarığı ilə müəyyən olunur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq arenada neft-qaz sənayesinə qarşı uzun illər boyu aparılan əsassız qarayaxma və damğalama kampaniyalarına qarşı ortaya qoyduğu kəskin və praqmatik mövqe də neoklassik realizmin rasional dövlət davranışı prinsipləri ilə tam şəkildə üst-üstə düşür. Dünya iqtisadiyyatının və qlobal sənayenin faydalı qazıntılar olmadan mövcud ola bilməyəcəyi reallığı ideoloji populizmdən uzaq, tamamilə praqmatik bir yanaşma tələb edir. Azərbaycan bu müstəvidə milli maraqlara söykənən balanslı bir strategiya həyata keçirir: bir tərəfdən ənənəvi enerji təhlükəsizliyini təmin edir, digər tərəfdən isə gələcəyin yaşıl enerji sistemlərinə sürətli keçid üçün böyük sərmayələr yatırır”, - deyə mütəxəssis əlavə edib.

O bildirib ki, bu strategiyanın praktiki nəticələri həm enerji təhlükəsizliyi, həm də uzunmüddətli geoiqtisadi planlaşdırma müstəvisində özünü aydın şəkildə göstərir. Ölkənin karbohidrogen potensialı "Azəri-Çıraq-Dərinsulu Günəşli" kimi yeni irimiqyaslı layihələr sayəsində əlavə qaz hasilatını təmin edəcək qədər güclüdür. Mövcud daxili qaz ehtiyatları ən azı növbəti yüz il ərzində həm Azərbaycanın daxili ehtiyaclarını, həm də beynəlxalq tərəfdaşların artan tələbatını tam şəkildə ödəməyə kifayət edir. Lakin bu zənginliyə baxmayaraq, dövlətin bərpaolunan enerji mənbələrinə intensiv şəkildə sərmayə qoyması gələcək beynəlxalq sistemdə güc balansının dəyişmə trendlərini öncədən görməyin məhsuludur. Növbəti ilin sonunadək ölkənin günəş və külək enerjisi üzrə ümumi istehsal gücünün iki giqavata, 2032-ci ilin sonunadək isə bu göstəricinin strateji olaraq səkkiz giqavata çatdırılması hədəfi, daxili qaz istehlakını bərpaolunan mənbələrlə əvəz edərək xarici bazarlara daha böyük həcmdə mavi yanacaq çıxarmaq xəttinə xidmət edir.

Enerji resursları Azərbaycanın regional və qlobal mövqeyini gücləndirir

“Enerji potensialının səmərəli idarə olunması öz növbəsində Azərbaycanın diplomatik və nəqliyyat strategiyalarının da əsas dayaqlarından birinə çevrilib. Bu resurs konversiyası Azərbaycanın xarici siyasətində uğurlu diplomatiya modelinin formalaşmasını labüd edib. Realist nəzəriyyədə coğrafiya dəyişməz bir amil və bəzən məhdudiyyət kimi qəbul olunsa da, neoklassik realizm rasional liderliyin çevik diplomatiya vasitəsilə coğrafi maneələri aşa biləcəyini göstərir. Dünya okeanlarına birbaşa çıxışı olmayan Azərbaycan öz enerji resurslarını ixrac etmək üçün həm qonşuları, həm də bütövlükdə region dövlətləri ilə balanslı, qarşılıqlı etimada söykənən tərəfdaşlıq şəbəkəsi qura bilib. Trans-Anadolu (TANAP) və Trans-Adriatik (TAP) qaz kəmərlərinin uğurla istismara verilməsi nəticəsində Azərbaycan qazı hazırda on altı ölkəyə ixrac edilir və təchizat coğrafiyası mütəmadi olaraq şaxələnir. Eyni zamanda, bu coğrafi mövqe Xəzər dənizinin şərq sahillərində yerləşən Mərkəzi Asiya ölkələri üçün də Avropaya açılan ən təhlükəsiz və səmərəli tranzit imkanlarını təqdim edir.

Məhz bu geoiqtisadi üstünlüklər Azərbaycanın gələcək regional layihələrdə də aparıcı rolunu şərtləndirən əsas amillərdən biridir. Gələcək geoiqtisadi proqnozlar baxımından inşa ediləcək Zəngəzur dəhlizi Şərq-Qərb nəqliyyat magistralının yeni və strateji bir qolu kimi çıxış edir. Avqustun 8-də Ağ evdə imzalanmış sənədin əhəmiyyəti də məhz ondan ibarətdir ki, regionda reallaşdırılan irimiqyaslı kommunikasiya və logistika layihələri qlobal güc mərkəzləri tərəfindən də obyektiv bir zərurət kimi qəbul olunur. Bu vəziyyət, daxili resursların, güclü iqtisadiyyatın, modern hərbi potensialın və praqmatik dövlət rəhbərliyinin birgə sinerjisinin regional geosiyasətdə necə həlledici bir amilə çevrildiyini təsdiqləyir. Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, sistemin təzyiqləri nə qədər ağır olsa da, daxili imkanları milli maraqlar çərçivəsində doğru səfərbər edən və praqmatizmə söykənən dövlətlər sub-regional asılılıqdan xilas olaraq qlobal miqyaslı strateji aktora çevrilə bilərlər”, - deyə Bayram Əliyev vurğulayıb.