- Möhtərəm Prezident!

Ümummilli liderimiz tərəfindən əsası qoyulan və Sizin rəhbərliyinizlə uğurla davam etdirilən quruculuq xətti ölkəmizdə, o cümlədən Naxçıvan Muxtar Respublikasında böyük dəyişikliyə səbəb oldu. Qəbul etdiyiniz Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət proqramının icrası sayəsində əldə olunan uğurlar hər il artan sürətlə davam edir. Siz regionlara ardıcıl səfərlər edib Dövlət proqramının icrası ilə yerindəcə tanış olursunuz. Naxçıvan Muxtar Respublikasına bir il bundan əvvəl etdiyiniz səfərdən sonra görülmüş işlər barədə qısa məlumat vermək istəyirəm.

Hər bir regionun inkişafının miqyası onun büdcəsi ilə ölçülür. Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsi Sizin diqqət və qayğınızla hər il artmışdır. 2005-ci ildə muxtar respublikanın büdcəsi 70 milyon 330 min manat, 2006-cı ildə 106 milyon 449 min manat, 2007-ci ildə isə 161 milyon 818 min manat müəyyən edilmişdir. Bununla bərabər, Sahibkarlığa Kömək Fondunun da vəsaiti artmış, bu Fonda büdcədən 2005-ci ildə 3 milyon manat, 2006-cı ildə 6 milyon manat, 2007-ci ildə 6 milyon manat vəsait ayrılması nəzərdə tutulmuşdur. Ölkəmizdə, o cümlədən Naxçıvan Muxtar Respublikasında hər il büdcənin və Sahibkarlığa Kömək Fondunun vəsaitinin həcminin artması inkişafın məntiqi nəticəsi kimi diqqəti cəlb edir. Bu inkişaf dinamikdir, hər il özündən əvvəlki illə müqayisədə artımla xarakterizə olunur.

2005-ci ilin 11 ayında ümumi daxili məhsulun həcmi 267 milyon 955 min manat təşkil etmişdisə, cari ilin 11 ayında bu göstərici 373 milyon 993 min manat olmuş, 33,4 faiz artmışdır. Muxtar respublika üzrə adambaşına düşən ümumi daxili məhsulun həcmi bu il ilk dəfə 1000 ABŞ dolları həddini keçərək, 1100 dollar olmuşdur. Ötən dövrdə əldə olunan mühüm göstəricilərdən biri də sənaye məhsulu istehsalı həcminin artmasıdır. 2005-ci il yanvar-noyabr aylarında 38 milyon 151 min manatlıq sənaye məhsulu istehsal olunmuşdusa, bu il istehsalın həcmi 66,5 faiz artaraq, 66 milyon 121 min manat olmuşdur. 2005-ci ilin müvafiq dövrünə nisbətən sənaye məhsulu istehsalı dövlət sektorunda 10 faiz, qeyri-dövlət sektorunda isə 94 faiz artmışdır. Sənaye məhsulu həcminin artması mövcud istehsal müəssisələrinin öz fəaliyyətini bərpa etməsi ilə yanaşı, həm də yeni istehsal obyektlərinin istifadəyə verilməsi nəticəsində mümkün olmuşdur.

Sizin tərəfinizdən regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət proqramının qəbulundan ötən müddət ərzində muxtar respublikada 55 yeni istehsal obyekti tikilmiş, yaxud da əsaslı təmir və yenidənqurma işlərindən sonra istifadəyə verilmişdir. Ötən il 15 istehsal müəssisəsi istifadəyə verilmişdisə, bu il 29 yeni müəssisə tikilmişdir.

Bundan başqa, 5 istehsal sahəsinin yaradılması üzrə işlər davam edir. İstifadəyə verilmiş müəssisələr hesabına 851 yeni iş yeri, Sizin bilavasitə himayənizlə tikilən 3 elektrik stansiyası, Diaqnostika-Müalicə Mərkəzi hesabına isə 500 yeni iş yeri açılmışdır. Cari ildə yaradılan iş yerlərinin sayı 7331 olmuşdur. Bütövlükdə, Dövlət proqramının qəbuluna ötən müddət ərzində muxtar respublikada 24099 yeni iş yeri yaradılmışdır ki, bunun da 14698-i daimi iş yerləridir.

Tikinti sektorunda işlərin həcmi hər il çoxalır. Əgər 2005-ci ilin 11 ayında əsas kapitala 101 milyon 358 min manat sərmayə yönəldilmişdisə, bu ilin ötən dövrü ərzində tikintidə bütün maliyyə mənbələri hesabına 157 milyon 468 min manatlıq sərmayədən istifadə olunmuşdur. Göründüyü kimi, tikintidə sərmayənin həcmi 55,4 faiz artmışdır. İlin əvvəlindən 636 obyektdə tikinti-quraşdırma işləri aparılmışdır. 173 obyektdə isə işlər davam etdirilir.

Ölkəmizin hər yerində olduğu kimi, Naxçıvan Muxtar Respublikasında da təhsilin inkişafı bir nömrəli sahədir. Bu məsələdə ümummilli liderimizin “Təhsil hər bir millətin gələcəyidir” kəlamını rəhbər tutur, təhsil şəbəkəsinin genişlənməsinə çalışırıq. Bu il 2352 şagird yerlik 8 məktəb binası tikilmiş, 2800 yerlik 6 məktəb binası əsaslı şəkildə yenidən qurulmuşdur. Ümummilli liderimizin adını daşıyan Fondun vəsaiti hesabına ötən il muxtar respublikada 2 məktəb, bu il isə Ordubad rayonunun Biləv kəndində 216 yerlik, Şahbuz rayonunun Mahmudoba kəndində isə 144 yerlik yeni məktəb binaları tikilərək istifadəyə verilmişdir.

Hörmətli Prezident, Sizin sərəncamınıza əsasən, istifadəyə verilən məktəblərin hamısında ən müasir texniki avadanlıq, kompyuterlər quraşdırılır. Bütövlükdə, bu gün muxtar respublikanın ümumtəhsil məktəblərində 1500 ədəd kompyuter vardır. Bu o deməkdir ki, muxtar respublikanın orta ümumtəhsil məktəbələri 75 faiz kompyuterləşdirilibdir. Mövcud kompyuter otaqlarından 68-i internetə qoşulubdur. Bütün bunlar məktəbə yeni səviyyə gətirir, tədrisin yeniləşməsinə, şagirdlərin daha məlumatlı olmasına kömək göstərir. Təhsilin müasir tələblərə uyğunlaşmasının nəticəsidir ki, əgər 2000-ci ildə muxtar respublikadan ali məktəblərə 647 abituriyent qəbul olunmuşdusa, 2005-ci ildə onların sayı 1018 nəfərə, bu il isə 1100 nəfərə çatmışdır. Əgər ötən il ali məktəblərə qəbul imtahanlarında 500-700 bal arasında nəticə göstərənlərin sayı 87 nəfər idisə, bu il 135 nəfər olmuşdur. Bütün bunlar göstərir ki, sosial sahənin inkişafına diqqət və qayğı artan xətt üzrə gedir.

Sağlamlığın mühafizəsi ilə bağlı görülən tədbirlər də artmışdır. Bu il 11 həkim ambulatoriyası, 2 feldşer-mama məntəqəsi, Əziz Əliyev adına 100 çarpayılıq muxtar respublika Mərkəzi uşaq xəstəxanası, 40 çarpayılıq Kəngərli rayon mərkəzi xəstəxanası tikilmiş, 250 çarpayılıq “Duzdağ” fizioterapiya xəstəxanası yenidən qurulmuşdur.

Sizin himayənizlə tikilib istifadəyə verilən Naxçıvan Diaqnostika-Müalicə Mərkəzi nəinki muxtar respublikada, o cümlədən ətraf regionda bənzəri olmayan tibb müəssisəsidir. Bu, muxtar respublika əhalisinə ən böyük töhfədir. Bu töhfəyə görə Sizə bir daha muxtar respublika əhalisinin hədsiz minnətdarlığını çatdırıram.

Aparılan quruculuq tədbirlərinin xarakterik xüsusiyyəti odur ki, bunlar iqtisadiyyatın və sosial həyatın bütün sahələrini özündə birləşdirməklə yanaşı, həm də muxtar respublikanın hər bir rayonunu və kəndini də əhatə edir. Kənd yerlərində əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsi, sosial problemlərin aradan qaldırılması sahəsində tədbirlər görülmüş, 117 kilometr uzunluğunda, o cümlədən kəndarası 87 kilometr avtomobil yolu salınmış və ya bərpa olunmuş, 9 kənd mərkəzi, məktəblər, klub müəssisələri tikilmiş, içməli su xətləri çəkilmişdir. Çalışmışıq ki, kəndlərdə ən müasir infrastruktur yaradılsın.

Muxtar respublika əhalisinin təxminən 70 faizi kəndlərdə yaşayır və kənd təsərrüfatı ilə məşğul olur. Aqrar sektorda işlərin təşkili üçün bütün lazımi tədbirlər görülür. Kənd əhalisinə arı ailələri, meyvə tingləri, toxum sortları, kənd təsərrüfatı alət və vasitələri verilir. Təkcə cari ildə 77 adda yeni texnika, o cümlədən 10 kombayn, 20 traktor, 10 taxılsəpən, gübrəsəpən maşın və digər texnika gətirilərək, lizinq yolu ilə mülkiyyətçilərə verilmişdir. Görülən işlər nəticəsiz qalmamışdır. Hazırda muxtar respublikada il ərzində yaradılan əlavə dəyərin, orta hesabla, üçdə biri kənd təsərrüfatının payına düşür. Cari ilin 11 ayı ərzində 2005-ci ilin göstəricisi ilə müqayisədə 7 milyon 946 min manatlıq çox, yəni 92 milyon 896 min manatlıq kənd təsərrüfatı məhsulu istehsal olunmuşdur. Hər il olduğu kimi, bu il də taxılçılığın inkişafı aparıcı sahə kimi qalmış, 100 min tona yaxın dənli və paxlalı məhsul istehsal olunmuşdur. Taxılçılıqla yanaşı, kartofçuluğun inkişafına xüsusi diqqət yetirilir. Bu sahənin inkişafı üçün əlverişli təbii şəraitin olması nəzərə alınaraq, sahibkarlara güzəştli kreditlər verilmişdir. Görülən tədbirlərin nəticəsidir ki, 2005-ci ildə kartof əkini sahələri 2004-cü ilə nisbətən 388 hektar artaraq 1990 hektara, ötən illə müqayisədə isə 471 hektar artaraq 2461 hektara çatdırılmışdır. Kartof əkini sahələrindən 2005-ci ildəki göstəricidən 7188 ton çox, yəni 33 min 506 ton məhsul götürülmüşdür.

Muxtar respublikanın aqrar sektorunda böyük perspektivi olan sahələrdən biri də şəkər çuğunduru yetişdirilməsidir. Cari ildə ötən illə müqayisədə 543 hektar çox, yəni 2090 hektar sahədə şəkər çuğunduru əkilmiş, 30086 ton məhsul götürülmüşdür ki, bu da 2005-ci ildəkinə nisbətən 6577 ton çoxdur. Naxçıvan tarixən öz meyvəsi ilə məşhur olubdur. Meyvəçiliyin əvvəlki şöhrətini qaytarmaq üçün bir sıra tədbirlər görülmüş, yaşıllıqların bərpası işində meyvə ağaclarının əkininə üstünlük verilmişdir. 2006-cı ildə 36 min 956 ton meyvə istehsal olunmuşdur ki, bu da əvvəlki ildəkindən çoxdur.

Muxtar respublikada bitkiçiliyin inkişafında intensiv amillərin rolu böyükdür. Yüksək məhsuldarlığı olan toxum sortlarının, gübrələrin dövlət dəstəyi ilə torpaq mülkiyyətçilərinə çatdırılması, suvarma sistemlərinin müntəzəm əsasda təkmilləşdirilməsi buna misal ola bilər. 100 milyon kubmetr tutumu olan Heydər Əliyev Su Anbarının tikintisinin hörmətli Prezidentimizin himayəsi ilə davam etdirilərək başa çatdırılması nəticəsində 16 min 800 hektara yaxın sahənin suvarılması təmin olunmuş, 619 hektar yeni torpaq sahəsi əkin dövriyyəsinə daxil edilmişdir.

Bitkiçiliklə yanaşı, heyvandarlıqda da inkişaf daim artan sürətlə müşayiət olunur. 2006-cı ilin ötən dövrü ərzində qaramalın sayı əvvəlki ilin müvafiq dövründəkindən 10 min 992 baş artaraq 97 min 715 başa, davarın sayı isə 43 min 804 baş artaraq 585 min 60 başa çatmışdır. Bu gün Naxçıvan Muxtar Respublikası taxıl, ət, şəkər, meyvə və onların emal məhsulları ilə özünü təmin edir. Muxtar respublikada istehsal olunmuş meyvə-tərəvəzin yerli tələbatdan çox olması onun ixracına da imkan vermişdir. Cari ilin 11 ayında 1 milyon 100 min manat dəyərində meyvə və tərəvəz ixrac olunmuşdur. Bununla yanaşı, əhalinin tələbatı, təbii ehtiyatlar və istehsal imkanları nəzərə alınmaqla, bir sıra istehsal və emal müəssisələri yaradılmışdır. Bunlar, əsasən, istehlak mallarına daxili tələbatın təmin edilməsində idxaldan asılılığın azaldılmasına yönəldilmişdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası 16-cı ildir ki, blokada şəraitində yaşayır. Belə bir şəraitdə energetika, nəqliyyat və rabitə sektorunda fəaliyyətin təşkilindən çox şey asılıdır. Ölkə Prezidenti hörmətli İlham Əliyevin səyi nəticəsində Azərbaycan və İran arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən, Naxçıvana təbii qazın verilməsi 13 illik fasilədən sonra bərpa olunmuşdur. Qısa müddət ərzində ölkə başçısının bilavasitə himayəsi altında qaz xətti çəkilmiş 2005-ci ilin sonlarında Naxçıvana təbii qazın verilməsinə başlanmışdır. Qazlaşdırmanın ikinci mərhələsində işlər sürətlə davam etdirilir. Bu mərhələnin sonunda 53 mindən artıq mənzilin qazla təminatı nəzərdə tutulubdur. Hazırda 18 mindən artıq mənzilə təbii qaz verilir və bunun nəticəsində qış aylarında elektrik enerjisinə olan tələbat xeyli azalmışdır. Qış aylarında muxtar respublikanın elektrik enerjisinə olan tələbatı 250 meqavatdır. İrandan 120-130 meqavat, Türkiyədən 60-70 meqavat elektrik enerjisi alınması üçün texniki imkan vardır.

Hazırda Araz su elektrik stansiyasında 20-22 meqavat, Naxçıvan qaz-turbin elektrik stansiyasında 50 meqavat elektrik enerjisi istehsal olunur. Beləliklə, daxil olan elektrik enerjisinin maksimal gücü 230 meqavat təşkil edir. Naxçıvanın elektrik enerjisinə olan tələbatını tam təmin etmək, idxaldan asılılığı azaltmaq məqsədi ilə tikilib istifadəyə verilən 87 meqavat gücə malik modul tipli elektrik stansiyası energetika probleminin həlli istiqamətində əhəmiyyətli addımdır. İstər modul tipli elektrik stansiyasının, istər Heydər Əliyev Su anbarı üzərində elektrik stansiyasının tikintisi, qaz-turbin elektrik stansiyasında turbinlərin təbii qazla işləmə rejiminə keçirilməsi, istərsə də Naxçıvanın indiki çox çətin şəraitində təbii qazın çəkilməsinə nail olunması muxtar respublikanın xilasına yönəlibdir. Bu mühüm, həyati vacib tədbirlərə görə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əhalisi ümummilli liderimizin yolunu davam etdirən Prezident İlham Əliyevə daim minnətdar olacaqdır.

Son illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında informasiya texnologiyalarının tətbiqi, rabitənin inkişafı sahəsində əhəmiyyətli dönüşə nail olunubdur. 2005-ci ilin 11 ayında əhaliyə və təşkilatlara 8 milyon 421 manatlıq rabitə və poçt xidməti göstərilmişdisə, cari ilin 11 ayında 14 faiz artaraq 9 milyon 572 min manat təşkil etmişdir. Muxtar respublikada ilk dəfə genişzolaqlı mobil üzrə rabitə sistemi yaradılmış, rabitənin təşkilinə digər mobil operatorlar da cəlb edilmişdir. Hazırda muxtar respublikanın bütün ərazisi rabitə xidməti ilə əhatə olunmuşdur. Muxtar respublikada 81 avtomat telefon stansiyası var və bunların hamısı elektron sistemlidir. Naxçıvan fibrooptik kabel xəttinə qoşulub, kompyuter təlim-tədris və internet mərkəzləri fəaliyyət göstərir. 2000-ci ilin əvvəlində hər yüz ailəyə 29 telefon aparatı düşürdüsə, indi bu göstərici 52-yə çatmışdır.

2006-cı ilin yanvar-noyabr aylarında muxtar respublika iqtisadiyyatında çalışan işçilərin orta aylıq əmək haqqı 110 manat olmuşdur. Bu, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 28 faiz çoxdur.

Möhtərəm Prezident, Sizin sərəncamınızla dəniz səviyyəsindən 1200 metr yüksəklikdə yerləşən müəssisə, idarə və təşkilatlarda çalışanların əmək haqqının artırılması muxtar respublikada 595 nəfərə, dövlət büdcəsindən maliyyələşən sahələrdə çalışan səhiyyə, təhsil, sosial təminat, mədəniyyət işçilərinin ayrı-ayrı kateqoriya inzibati orqan işçilərinin əmək haqlarının artırılması, yaşa görə əmək pensiyalarının baza hissəsi orta hesabla 17 faiz qaldırılması muxtar respublikada 83 min 544 nəfərə şamil edilmişdir. Hər il pensiya və müavinətlər tam həcmdə verilir, borc yaranmır. Məcburi dövlət sosial sığorta haqlarının yığılması müqayisə olunan dövrlər üzrə 2 milyon 277 min manat artaraq, 10 milyon 774 min manat təşkil etmişdir. Başqa sözlə, pensiya və müavinətlərə ödənilən vəsaitin 45,8 faizi muxtar respublikanın özündə yığılmışdır. Bütün bunlar dolanışıq səviyyəsinin getdikcə artmasını göstərir.

2006-cı ilin yanvar-noyabr aylarında əhalinin pul gəlirləri 325 milyon 79 min manat olmuş, onun nominal həcmi 2005-ci ilin müvafiq dövrünə nisbətən 29,8 faiz artmışdır. Adambaşına pul gəlirləri 2005-ci ilin yanvar-noyabr aylarında 668 manat idisə, bu göstərici cari ilin 11 ayında 28,7 faiz artaraq 860 manat olmuşdur.

Aparılan məqsədyönlü tədbirlər muxtar respublikanın xarici ticarət dövriyyəsinin də artmasına səbəb olmuşdur. Əgər 2005-ci ilin 11 ayında xarici ticarət dövriyyəsinin ümumi həcmi 52 milyon 892 min manat ABŞ dolları olmuşdusa, cari ilin müvafiq göstəriciləri 74 milyon 431 min dollar təşkil etmişdir. Bu da 41 faiz artım deməkdir.

Muxtar respublikanın sosial-iqtisadi inkişafı büdcə daxilolmalarının həcminə də təsir göstərmişdir. 2006-cı ilin 11 ayında Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsinə bütün mənbələr hesabına 23 milyon 673 min manat vəsait daxil olmuşdur ki, bu da 2005-ci ilin müvafiq göstəricisindən 2,2 dəfə çoxdur. Naxçıvan şəhərinin büdcəsi isə artıq yeddinci ildir ki, subsidiyasız planlaşdırılır. Tikinti-abadlıq işlərinin ilbəil artmasına baxmayaraq, Naxçıvan şəhərində quruculuq tədbirlərinin maliyyələşməsində heç bir problem yaranmır.

Görülən işlər, yaradılan infrastruktur sahələri, əhalinin məşğulluğu ilə bağlı aparılan tədbirlər öz bəhrəsini verir. Bu işlərin bir göstəricisi də ondan ibarətdir ki, müxtəlif səbəblərdən muxtar respublikadan gedən 2028 ailə və ya 9386 nəfər son 3 ildə geri qayıtmış, aparılan yenidənqurma tədbirlərində iştirak etməyə başlamışlar. Sosial-iqtisadi inkişafın ən mühüm göstəricilərindən biri də budur ki, 11 ayda muxtar respublika əhalisinin sayı 2005-ci ilin eyni dövrünə nisbətən 3300 nəfər artaraq, 379 min 800 nəfərə çatmışdır. Qeyd olunanlar bir daha onu göstərir ki, çətin blokada şəraitinə baxmayaraq, Naxçıvan Muxtar Respublikası da ölkəmizin digər bölgələri kimi həqiqi inkişafa və dirçəlişə qovuşmuşdur. Bu, hörmətli Prezidentimizin rəhbərliyi ilə davam və inkişaf etdirilən Heydər Əliyev yolunun, Heydər Əliyev quruculuq xəttinin daha bir əyani ifadəsidir. Bu yol davam edəcəkdir. Hörmətli Prezidentimizin dediyi kimi, son üç ilin təcrübəsi, görülən işlər onu göstərdi ki, biz əməli işlərlə sübut etdik ki, bu gün Azərbaycanda Heydər Əliyev siyasəti yaşayır və əbədi yaşayacaqdır.

X X X

Dövlətimizin başçısı müşavirəyə yekun vurdu.