Ölərkən beynimizdə nə baş verir?
Bakı, 12 iyul, AZƏRTAC
Ölərkən beynimizdə nə baş verir?
AZƏRTAC BBC-yə istinadla mövzu ilə bağlı nevroloq Jimo Borjiginin araşdırmasını təqdim edir.
Nevroloq Jimo Borjigin bildirir ki, ölüm həyatın vacib bir hissəsi olsa da, ölüm zamanı beyində baş verənlər haqqında demək olar heç nə bilinmir. O izah edir ki, təxminən 10 il əvvəl siçanların beyinlərində neyrokimyəvi ifrazatlar üzərində təcrübə apararkən, iki siçan ölüb və beləliklə, təsadüfən onların beyinlərinin ölüm prosesini müşahidə edə bilib: “Siçanlardan biri həddindən artıq miqdarda serotonin ifraz edib. O, hallüsinasiyalar görür və serotoninin bunlarla əlaqəli olduğunu göstərir. Hallüsinasiyalar - reallıqda mövcud olmayan şeyləri görmə, eşitmə, qoxlama, dadma və ya hiss etmə kimi sensor təcrübələrdir. Bu vəziyyət psixi xəstəliklər, nevroloji pozğunluqlar, narkotik istifadəsi, yuxu pozğunluqları və ya həddindən artıq stres kimi müxtəlif səbəblərdən yaran bilər. Hallüsinasiyalar insanın həqiqəti anlama qabiliyyətini ciddi şəkildə poza və müalicə tələb edə bilər.
Miçiqan Universitetində molekulyar və inteqrativ fiziologiya və nevrologiya kafedrasının dosenti olan J.Borjigin ölüm anında beyində baş verənləri öyrənir və onun tapıntılarının düşündüyümüzdən fərqli olduğunu bildirir. Əhvali-ruhiyyəni tənzimləyən hormon ifrazı olan serotoninin bu qədər yüksək səviyyədə olduğunu görmək nevroloqun marağına səbəb olur: “Mən müxtəlif kitablardan, internet resurslarından mövzunu araşdırmağa başladım. Ölüm prosesi haqqında nə qədər az bildiyimizi öyrənəndə isə təəccübləndim”.
Ölümün tərifi
J.Borjigin qeyd edir ki, elm aləmində ürəyi dayanan insanın öldüyü güman edilir, lakin bu prosesdə diqqət beyinə deyil, ürəyə verilir: “Elmi anlayışa görə, insandan reaksiya olmadığı üçün beyin işləmir, danışa bilmir, dayana bilmir, otura bilmir. Beynin işləməsi üçün çoxlu oksigen lazımdır. Ürək qanı vurmazsa, oksigen beyinə çata bilməz. Beləliklə, bütün səthi göstəricilər beynin artıq işləmədiyini və ya ən azı hiperaktiv deyil, hipoaktiv olduğunu göstərir”.
Beyin “hipersürətdə”
J.Borjigin 2013-cü ildə siçanlar üzərində apardığı araşdırmada, heyvanların ürəyi dayandıqdan sonra müxtəlif neyrotransmitterlərdə intensiv fəaliyyətin müşahidə olunduğunu izah edir: “Serotonin 60 dəfə, dopamin adlı kimyəvi maddə isə 40-60 dəfə artdı. Sizi çox ayıq hiss etdirən norepinefrin isə təxminən 100 dəfə artdı. Heyvanlar sağ olanda belə yüksək səviyyələri görmək mümkün deyil. Bundan başqa, 2015-ci ildə alimlər ölmək üzrə olan siçanların beyinləri ilə bağlı başqa bir araşdırma da aparıblar. Hər iki halda beynin həddindən artıq aktiv, hiperaktiv vəziyyətdə olduğunu araşdırma nəticələri məlum edib”.
Qamma dalğaları
2023-cü ildə J.Borjiginin komandası həyat dəstəyinə və beyin fəaliyyətini ölçən cihazlara qoşulan dörd ölməkdə olan insan üzərində araşdırma aparıb. Yaxınlarının qərarı ilə bu insanları həyatda saxlayan süni tənəffüs aparatları söndürülüb. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, cihazlar söndürüldükdən sonra xəstələrdən ikisinin beyinlərində yüksək aktivlik var. Bu idrak funksiyasının göstəricisidir. Xəstələrin beyinlərində ən sürətli beyin dalğaları olan qamma dalğaları da aşkar edilib. Qamma dalğaları mürəkkəb məlumat emalı və yaddaşla əlaqələndirilir. Xəstələrdən birində beynin hər iki tərəfindəki temporal paylarda yüksək aktivlik müşahidə olunub. J.Borjigin sağ tərəfdəki temporal payın empatiya ilə əlaqəli olduğunu vurğulayır.
Yaxın ölüm təcrübələri
Ölümə yaxın təcrübələri olan bəzi insanlar, həyatlarının gözlərinin önündə canlandığını və ya vacib anları xatırladıqlarını söyləyirlər. Bir çoxları gur bir işıq gördüklərini deyir, digərləri isə bədəndən kənar təcrübələr yaşadıqlarını bölüşürlər. J.Borjiginin araşdırmalarında müşahidə edilən hiperaktiv beyin bəzi insanların belə sıx ölümə yaxın təcrübələrə sahib olduğunu izah edə bilərmi? Bəli, izah edə bilər.
J.Borjigin bildirir ki, infarktdan sağ çıxanların ən azı 20-25 faizi ağ işıq gördüklərini, görmə qabığının aktiv olduğunu göstərən bir şey gördüklərini ifadə edirlər. Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, ventilyatorları söndürüldükdən sonra beyin fəaliyyətinin artdığını göstərən iki xəstənin görmə qabığı (şüurlu görmə imkanı verir) intensiv fəaliyyət göstərib, bu da belə vizual təcrübələrlə əlaqəli ola bilər.
Yeni bir anlayış
J.Borjigin etiraf edir ki, onun insanlar üzərində apardığı araşdırmalar məhduddur və ölüm zamanı beyində baş verənlərlə bağlı daha çox araşdırmaya ehtiyac var. Lakin bu sahədə 10 ildən çox araşdırma aparan xanım nevroloq hesab edir ki, ürəyin dayanması zamanı beynin hiperaktiv olduğunu söyləmək mümkündür. Bəs oksigen ala bilmədiyini anlayanda beyində nə baş verir? “Bizim başa düşməyə çalışdığımız budur. Elmi ədəbiyyatda bu haqda çox az məlumat var. Həqiqətən, heç nə məlum deyil”.
J.Borjigin qış yuxusundan bəhs edir, insan və siçanlar da daxil olmaqla bəzi heyvanların oksigen çatışmazlığı ilə mübarizə aparmaq üçün daxili mexanizmə malik olduğuna diqqəti yönəldir: “İndiyə qədər beynin ürək dayanmasının günahsız bir tamaşaçısı olduğu düşünülürdü, ürək dayandıqda isə beyin öldü”. Lakin J.Borjigin israr edir ki, bunun belə olub-olmadığını dəqiq bilmirik: “Qış yuxusu beynin əslində bu çətin vəziyyətdən və ya oksigen çatışmazlığından qurtulmaq üçün bir mexanizmə sahib olduğunu göstərən çox gözəl nümunələrdən biridir. Ancaq bunun araşdırılması lazımdır”.
Kəşf ediləcək çox şey var
J.Borjigin, özünün və komandasının işinin nəticələrinin nəhəng bir aysberqin görünən hissəsi olduğunu və kəşf ediləcək daha çox şeyin olduğunu düşünür: “İndi sual budur: Ölən beyin niyə daha aktiv olur?”. O davam edir: “Anlamaq, öyrənmək, araşdırmaq və öyrənmək üçün bir araya gəlməliyik, çünki ölüm mexanizmini başa düşmədiyimiz üçün milyonlarla insana vaxtından əvvəl ölüm diaqnozu qoyuruq”.
Bölmənin digər xəbərləri
