Bakı, 15 may (AZƏRTAC). Son illərdə respublika iqtisadiyyatının bir çox sahələrində, xüsusilə də qeyri-neft sektorunda müşahidə edilən yüksəliş bir tərəfdən ölkəmizin geniş inkişaf potensialını əks etdirir, digər tərəfdən isə bu potensialdan tam istifadə olunması məqsədi ilə əlavə tədbirlərin həyata keçirilməsi zərurətini ortaya qoyur. Yaxın illərdə qarşıda duran əsas məsələlərdən biri iqtisadiyyatda karbohidrogen ehtiyatlarından asılılığı aradan qaldırmaq və iqtisadi artımı qeyri-neft sektorunun, o cümlədən onun aparıcı tərkib hissəsi olan sənaye sektorunun hesabına təmin etməkdir. Sənayenin inkişafının innovasiyalar əsasında təmin olunması, texnoparkların sənayeləşmədə strateji layihələr kimi yer alması Prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi “Azərbaycan 2020 - gələcəyə baxış” İnkişaf Konsepsiyasında da başlıca hədəflər sırasındadır.

Yaxın gələcəkdə dövlət investisiya siyasətində əsas istiqamətlərdən biri də sənaye şəhərciyi infrastrukturunun formalaşdırılması ilə bağlı olacaqdır. Sumqayıtda Kimya Sənayesi Parkının, Yüksək Texnologiyalar Parkının və Balaxanı Sənaye Parkının yaradılması bu istiqamətdə atılmış ilk addımlardır. Bu baxımdan yaxın və uzunmüddətli perspektivdə texnoparkların inkişafını stimullaşdırmaq üçün ölkənin vergi qanunvericiliyində sənaye və texnologiyalar parkında çalışan fiziki və hüquqi şəxslərə, eləcə də parkların idarəedici təşkilat və operatorlarına gəlir, mənfəət, ƏDV, əmlak və torpaq vergiləri üzrə 7 illik güzəştlər nəzərdə tutulmuşdur.

Qeyd edək ki, “Azərbaycan 2020 - gələcəyə baxış” İnkişaf Konsepsiyasında qarşıya qoyulan hədəflərin reallaşması qeyri-neft sektorunun inkişafında mühüm rol oynayacaqdır. Həmin hədəflərə çatmaq üçün sənaye sektorunun potensialından səmərəli istifadə olunmalıdır. Xüsusilə də nəzərə alaq ki, əsas hədəflərdən biri qeyri-neft sektorunda ümumi daxili məhsulun adambaşına düşən göstəricisinin iki dəfə artırılmasıdır.

Burada “Azərbaycan Respublikası regionlarının 2009-2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı”nın icrasının önəmini də vurğulamaq lazım gəlir. Proqram ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb etməklə yanaşı, makroiqtisadi sabitliyin təmin olunmasında, sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsində, yeni müəssisələrin və iş yerlərinin yaranmasında, infrastruktur və kommunal xidmətlərin səviyyəsinin yüksəldilməsində, yoxsulluq həddinin aşağı düşməsində və əhalinin rifah halının daha da yaxşılaşdırılmasında müstəsna rol oynayır. Proqramda nəzərdə tutulan layihələrin icrası bilavasitə iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsinə yol açacaqdır.

Sahibkarlıq fəaliyyətinin bazar iqtisadiyyatının əsas atributlarından biri olduğunu nəzərə alaraq deyə bilərik ki, sahibkarın başlıca işi mövcud iqtisadi resurslar kombinasiyasının bütün mümkün yeni üsullarından istifadə etməklə, yüksək rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalının təşkilidir. Birinci şərt odur ki, sahibkar fəaliyyət növünün, maliyyələşdirmə mənbələrinin seçilməsində, istehsal proqramının tətbiqində və digər işlərdə müstəqildir. Lakin sahibkar daim bazardan, tələb və təklifin dəyişilməsi dinamikasından, qiymətin səviyyəsindən, yəni mövcud əmtəə-pul münasibətləri sistemindən asılı vəziyyətdə qalır. Beləliklə, sahibkarlıq fəaliyyətində istehsal prosesinin təşkili növünün düzgün seçilməsi vacib şərtdir.

Sahibkarlıq subyektlərinin sənayenin qeyri-neft sektoruna sərmayə yatırmaq təşəbbüslərinin təşviq edilməsi bu sahənin inkişafına təkan verə bilər. Sənayenin qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi üçün ölkəmizdə kifayət qədər potensialın olduğunu deyən İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin İqtisadi İslahatlar Elmi-Tədqiqat İnstitutunun Statistika və Analitik Təhlil Şöbəsinin müdiri, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Emil Qasımov AZƏRTAC-a bildirmişdir ki, bu sektorun ümumi makro göstəricilərinə nəzər saldıqda, 2000-ci ildən bəri davamlı olaraq faktiki qiymətlərlə ifadə edilmiş məhsul həcminin artımı müşahidə olunur. Bu da bizə “Azərbaycan 2020 - gələcəyə baxış” İnkişaf Konsepsiyasında sənaye ilə bağlı qarşıya qoyulmuş hədəflərə çatmağımızda ilk baxışdan heç də ciddi problemin olmadığını göstərir. Lakin sahənin daha dərin təhlili ilk baxışdan görünməyən, amma böyük problemlərin mövcudluğunu üzə çıxarır. Sənaye məhsulunun həcmi 2005-ci illə müqayisədə 2011-ci ildə 9309 milyon manatdan 35027 milyon manatadək, yəni təxminən 3,7 dəfəyədək artmışdır. Mülkiyyət formalarına nəzər salsaq, həmin dövrdə dövlət sektorunda 1,4 dəfə, özəl sektorda isə 4,3 dəfə artım olmuşdur. Son 6 il ərzində məhsul həcminin təqribən 2518 milyon manat artımı fonunda bir məqama diqqət yetirmək lazımdır. Neft və qaz hasilatı 2005-ci ildə ümumi sənayenin 63,8 faizinə bərabər olduğu halda, 2011-ci ildə bu göstərici artaraq 78 faizə çatmışdır. Eyni zamanda, əlavə olaraq emal sənayesinə daxil olan neft məhsullarının istehsalını və kimya sənayesini də bura əlavə etsək, mənzərə daha aydın olar. Başqa sözlə desək, təqribən 35 milyard manatlıq sənaye məhsulunun 26 milyardı neft və qaz hasilatına, təqribən 2,5 milyardı neft məhsullarının istehsalına və 189 milyon manatı isə kimya sənayesinin payına düşmüşdür. Sənayenin yerdə qalan bölmələrinin payı isə cəmi 6,3 milyard manata bərabər olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının sənaye potensialı isə bu göstəricidən dəfələrlə çoxdur.

Qeyri-neft sektorunda ölkəmizin daxili tələbatının ödənilməsi baxımından böyük potensialı olan metallurgiya sənayesini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu sahənin vəziyyəti barədə daha ətraflı təhlil aparılmasına ehtiyac vardır. Respublikamızda metallurgiya sənayesinin inkişafı üçün münbit şərait mövcuddur. Belə ki, növbəti illərdə genişmiqyaslı tikinti layihələrinin həyata keçirilməsi (yeni neft-qaz kompleksinin yaradılması, yeni metro stansiyalarının tikintisi, I Avropa Olimpiya Oyunlarına hazırlıq və s.) və qeyri-neft sənayesinin genişlənməsi (yeni sənaye parklarının yaradılması) qara metallurgiya sənayesinin inkişafı üçün əsas şərtləndirici amillər olacaqdır. Hazırda polad məhsulları üzrə ölkədaxili bazarın həcmi təqribən 1 milyard manata bərabərdir və tələbatın böyük qismi, yəni 70 faizi idxal məhsulları hesabına ödənilir. Azərbaycanda isə qara metallurgiya sənayesi məhsullarına olan tələbat daim yüksələn xətlə artmaqdadır. Belə ki, 2009-cu ildə respublikada 244 min ton polad məhsulları istehsal edilmişdirsə, 2012-ci ildə bu göstərici 721,2 min tona bərabər olmuşdur. Eyni meyil polad məhsullarının idxal edilməsində də görünür. Belə ki, 2009-cu ildə idxal edilmiş polad məhsullarının həcmi 906 min ton təşkil edirdisə, 2012-ci ilin 11 ayı üzrə bu göstərici 1,37 milyon tona çatmışdır. Ölkədə adambaşına düşən polad məhsullarının istehlakı ildə təqribən 229 kiloqram təşkil edir ki, bu da dünya üzrə orta göstəriciyə (215 kq) yaxındır. Eyni zamanda, inkişaf etmiş ölkələr ilə müqayisədə bizdə tələbatın ciddi artım perspektivləri mövcuddur.

İqtisad üzrə fəlsəfə doktoru deyir ki, sənayenin qeyri-neft sektorunun inkişafı məqsədi ilə sahibkarlar arasında sorğuların keçirilməsi, əngəllərin müəyyən edilərək aradan qaldırılması ilə sahibkarlıq fəaliyyətini stimullaşdırmağa, həm də yeni iş yerlərinin açılmasına, eyni zamanda, istehsal həcminin dəfələrlə artmasına nail olmaq mümkündür.

Dövlət Proqramının icrasının üçüncü ilinin yekunlarına həsr olunmuş konfransdakı nitqində əsas məqsədin qeyri-neft sektorunun, qeyri-neft sənayesinin inkişaf etdirilməsi olduğunu deyən Prezident İlham Əliyev bildirmişdir ki, Azərbaycanda sənayeləşmə prosesi sürətlə getməlidir. Yaradılan və yaradılmaqda olan yeni sənaye müəssisələri bizim uzunmüddətli inkişaf strategiyamızı müəyyən edəcəkdir. Azərbaycan dövləti öz üzərinə düşən bütün vəzifələri artıqlaması ilə icra edir. Azərbaycandakı kimi özəl sektora dəstək bəlkə heç bir ölkədə yoxdur. Bu dəstək, ilk növbədə siyasi dəstəkdir.

Göründüyü kimi, bu sahəyə qoyulan və qoyulacaq investisiyalar, eləcə də sahibkarlıq fəaliyyəti dövlət tərəfindən dəstəklənir. Cari ilin I rübünün göstəriciləri də bunu deməyə əsas verir. Nazirlər Kabinetinin 2013-cü ilin birinci rübünün sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunmuş iclasında Prezidenti İlham Əliyev qeyri-neft sektorunun inkişafının 11,4 faiz təşkil etdiyini diqqətə çatdıraraq, bu sahənin inkişafı üçün real imkanların mövcudluğunu, 2013-cü ilin xüsusilə, iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunun inkişafında rekord il olacağını vurğulamışdır.

Bəli, bütün imkanlar, eləcə də dövlətin bu sahəyə dəstəyi qarşıdakı illərdə respublikada yeni sənaye müəssisələrinin yaradılmasını stimullaşdırır. Onların əsas hissəsi iri sənaye mərkəzləri olmaqla, iqtisadiyyatın, xüsusən də qeyri-neft sektorunun inkişafında önəmli rol oynayacaqdır. Sənaye texnoparklarının ərazisində yaradılacaq bu müəssisələrin əsas profili ixracyönümlü iqtisadiyyatın stimullaşdırılmasına xidmət edəcəkdir. Yəni dövlət beynəlxalq standartlara cavab verən rəqabətqabiliyyətli sənaye məhsullarını dünya bazarına ixrac etməklə valyuta gəlirlərini artıra biləcəkdir. Bu məqsədlə yeni sənaye mərkəzlərinə investorların cəlb edilməsi üçün ölkədə daha əlverişli biznes imkanları yaradılır. Digər tərəfdənsə, dövlət öz maliyyə dəstəyini gücləndirməklə yanaşı, xarici investorlar üçün bir sıra güzəştli şərtlər tətbiq etməyi də nəzərdə tutur. Konsepsiyada qeyd olunduğu kimi, 2020-ci ilədək qeyri-neft sənayesinin inkişaf etdirilməsi məqsədi ilə ölkənin malik olduğu təbii və iqtisadi resursların təsərrüfat dövriyyəsinə cəlb edilməsi genişləndiriləcək və onlardan istifadənin səmərəliliyi yüksəldiləcəkdir.

Beləliklə, 2020-ci ilədək olan dövrü əhatə edəcək bu mərhələdə Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft sektorunun inkişafı prioritet istiqamətlərdəndir. Bu sahədə görülən tədbirlər, ölkə iqtisadiyyatına yatırılan investisiyaların artımı, ilk növbədə, əlverişli sahibkarlıq və biznes mühitinin nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir.