Bakı, 28 yanvar, N.Məmmədova, AZƏRTAC

Düz 31 il əvvəl - 1992-ci il yanvarın 28-də, Qarabağ münaqişəsinin ən qızğın vaxtında ermənilər Şuşa səmasında, Xəlfəli kəndi yaxınlığında 44 nəfəri daşıyan mülki vertolyotu vurdular. Bütün sərnişinlər, əsasən qadın və uşaqlardan ibarət 41 mülki şəxs və üç heyət üzvü faciəvi şəkildə həlak oldu. Bu, tanınmış Azərbaycan dövlət rəsmilərinin və jurnalistlərinin həyatına son qoyan Qarakənd faciəsindən (20 noyabr 1991-ci il) sonra ikinci belə fəlakət idi. Bir aydan az müddət sonra isə Xocalı soyqırımı baş verdi...

Həmin uzaq yanvar günündə sonradan erməni yaraqlıları tərəfindən hədəfə alınan Azərbaycana məxsus Mi-8 mülki aviasiya vertolyotu Ağdamdan mühasirəyə alınmış Şuşa şəhərinə uçurdu. İki uğurlu uçuşdan sonra vertolyot saat 16:20-də yenidən havaya qalxdı, lakin eniş zamanı Xankəndi istiqamətindən daşına bilən hava hücumundan müdafiə sistemindən atılan “Stinger” raketi ilə vuruldu. Ekipaj komandiri Viktor Seryoqin yanan vertolyotun Şuşa yaşayış məntəqələrindən uzaqlaşaraq radiorabitə qülləsinin ərazisinə doğru istiqamətini dəyişməyi bacardı.

Azərbaycan Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi vertolyot qəzasını terror aktı kimi xarakterizə edib.

Ermənistan tərəfi raket buraxılışını inkar etməsə də, öz hərəkətlərini vertolyotun Ermənistan yaşayış məntəqələrinə hücum üçün silah daşıya biləcəyini iddia etməklə izah edib.

Vertolyotun ekipaj üzvləri — Viktor Seryoqin (komandir), Səfa Axundov (pilot) və Ərəstun Mahmudov (bortmexanik) ölümlərindən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görülüblər. Onların hər üçü Bakıdakı Şəhidlər xiyabanında dəfn olunub. Bu qəhrəmanların xatirəsi məktəblərin, küçələrin adlarında və abidələrdə əbədiləşdirilib.

Şübhəsiz ki, onların hər biri ayrıca bir hekayəyə layiqdir. Amma bu gün biz onlardan ən kiçiyi - Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Səfa Axundov haqqında danışmaq istəyirik.

Səfa Fətulla oğlu Axundov 1958-ci il iyunun 19-da Masallı rayonunda anadan olub. Orta təhsilini Saatlıda, sonra isə Cəlilabadda alıb.

Aktübinsk Ali Aviasiya Məktəbinin məzunu olan qəhrəman pilot Qarabağ münaqişəsinin qızğın dövründə Riqada Latviya aviaşirkətində işləyirdi.

Səfa Axundovun əmisi, Azərbaycan mülki aviasiyasının veteranı, Respublikanın Əməkdar mühəndisi və fərqlənən aviasiya mütəxəssisi Alim Axundovun yerli mediaya verdiyi müsahibədən: O, mənə zəng etdi və Azərbaycanda pilot çatışmazlığı olub-olmadığı ilə maraqlanaraq, düşünərək evə qayıtmaq istədiyini dedi. Əlbəttə ki, peşəkar pilot çatışmazlığı var idi, ona görə də onu məmnuniyyətlə dəstəyə qəbul etdilər. Əvvəlcə, Səfa neft şirkətləri üçün sifarişləri yerinə yetirərək dinc uçuşlar həyata keçirirdi, lakin sonra digər pilotlar kimi komandanlıqdan onu döyüş zonasına göndərməsini israrla xahiş etməyə başladı. Onun xahişi yerinə yetirildi və yanvarın 28-də Qarabağa - qısa ömründə ilk və sonuncu ezamiyyətinə yola düşdü. Səfanın cəmi 34 yaşı var idi”.

Cəmi otuz dörd il. Adama elə gəlir ki, bu dünyada sənə ayrılmış belə qısa müddətdə az şeyə nail olmaq mümkündür. Lakin Səfa çox şeyə nail ola bildi və ən əsası, o, cəsarət və igidlik nümunəsi göstərərək adını Azərbaycan tarixinə yazdı.

Səfa Riqaya 1987-ci ildə köçmüşdü. Burada gəmiqayırma zavodunda mühəndis işlədi və texnikumda dərs dedi. Lakin Qarabağ münaqişəsinin başlanması onun adi həyat tərzini pozdu. Vətənin digər vətənpərvər oğulları kimi, o da Azərbaycanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü haqqında düşünməyə bilməzdi. Ağlına gələn ilk fikir informasiya blokadasını qırmaq, ermənilərin yalanlarını təkzib etmək və Azərbaycan həqiqətlərini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq idi. Bunu nəzərə alan Səfa Latviyada ilk Azərbaycan cəmiyyətini qurdu. O, ölkə daxilində səyahət etdi, həmvətənləri ilə görüşdü, onları birləşməyə çağırdı, məqsədini izah etdi və cəmiyyət fəaliyyət dairəsini tezliklə genişləndirdi. Nəticədə azərbaycanlılar Latviya Seymində üç parlament mandatı əldə etdilər.

Bir müddət sonra Səfa və onun silahdaşları Latviyadakı bütün müsəlmanları birləşdirən və onların həyatında mühüm rol oynayan Müsəlman Liqasını qurmağa müvəffəq oldular. Liqa Riqadakı qədim məscidlərin təmirində iştirak edir və yoxsullara yardım göstərirdi.

Səfa bu müddət ərzində tez-tez Bakıya gəlir, mediada çıxış edir və Azərbaycanın Latviya cəmiyyəti ilə əlaqələrini gücləndirirdi.

Bu arada, sovet imperiyasının ikiüzlü siyasəti Azərbaycanı hər keçən gün daha da ağır vəziyyətə salırdı. Moskva əsassız ərazi iddiaları irəli sürən erməni separatçılarına qarşı qətiyyətli çıxış etməyə tələsmirdi, əksinə, millətlərarası düşmənçiliyi qızışdırırdı. Azərbaycanda hüquq-mühafizə orqanlarının əhalidən avtomat silahların və hətta ov tüfənglərinin müsadirə edilməsi barədə qərar qəbul edildi, halbuki Ermənistanda buna oxşar heç bir tədbir görülmürdü. Açıq şəkildə ermənilərin tərəfini tutan Qorbaçov hökuməti 1990-cı il yanvarın 20-də Bakı qırğınını törətdi. Bununla da bütün dünyaya, o cümlədən hələ də bunu anlamayan insanlara aydın oldu: Moskva ermənilərin arxasında dayanır. Öz diasporlarına, himayədarlarına, Qorbaçova və onun komandasına, eləcə də sovet imperiyasına arxalanan ermənilər tez-tez Qarabağda və sərhəd bölgələrində Azərbaycan yaşayış məntəqələrinə hücuma keçir, kəndləri və evləri yandırır, talan edir, günahsız insanları öldürür və girov götürürdülər.

Erməni təcavüzünün tədricən genişlənməsi və düşmənin məkrli hərəkətləri Səfa üçün səbir kasasını daşıran son damla oldu. Cəmiyyətin 1990-cı ilin iyun ayında keçirilən iclasında onun sədri kimi Azərbaycandakı ictimai-siyasi vəziyyətlə bağlı geniş çıxış etdi: Vətən ağır vəziyyətdədir. Onun heç bir arxası yoxdur. SSRİ-nin bütün yerlərində ordu arasında aparılan iş genişləndirilməli, azərbaycanlı əsgərlərin Vətənə qayıtması təmin edilməlidir. Şair demişkən, indi hünər vaxtı, qeyrət dəmidir. Damarlarında azərbaycanlı qanı axan, ürəyi Vətən eşqi ilə döyünən bütün soydaşlarımız ayağa qalxmalı, öz sözlərini deməlidirlər. Heç kəs əlindən gələni əsirgəməməlidir. Vətəndən, millətdən, qeyrətdən danışan hər bir vətəndaş özü şəxsi nümunə göstərməlidir. Məsələn, mənim özümdən danışaq. İndi Vətənin mənim kimi təyyarəçilərə böyük ehtiyacı var. Vicdanım məni rahat buraxmır. Günü sabahdan mən Vətənə yola düşməliyəm”.

Səfa Axundov sözünə əməl etdi və ölkəsinə qayıtdı. O, həmçinin digər mülki pilotlar - Viktor Seryoqin, Ərəstun Mahmudov, Yaşar Əliyev, Xanlar Səttarov, Edison Həsənov, Zakir Yusifov və Faiq Məmmədov hərbi pilot çatışmazlığı şəraitində döyüş bölgəsinə uçurdular, cəbhə xəttinə ərzaq, sursat və dərman çatdırırdılar, yaralıları və mülki əhalini münaqişə zonasından təxliyə edirdilər.

Səfa Bakı-Ağdam marşrutu ilə uçurdu, lakin o, döyüşün qaynar nöqtəsində olmaq istəyirdi. Komandanlıq onun səylərini qiymətləndirdi və 27 yanvar 1992-ci ildə Ağdam ilə Şuşa arasında uçan Mi-8 vertolyotunun ikinci pilotu təyin edildi. Yanvarın 28-də onların heyəti Şuşaya iki uğurlu uçuş həyata keçirdi. Üçüncü uçuş zamanı Səfanı başqa bir pilotla əvəz etmək istədilər. Lakin o, imtina etdi: “Mən Şuşa sakinlərinə söz vermişəm, bizi gözləyirlər”.

Vertolyot Şuşaya yaxınlaşarkən qəfildən Xankəndidən atılan raketlə vuruldu. Ekipajın səylərinə baxmayaraq, faciə qaçılmaz idi. Lakin onlar vertolyotu Şuşanın yaşayış məntəqələrindən uzaqlaşdıra bildilər, əks halda, daha çox itki olardı.

Hər üç ekipaj üzvü sonradan “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görüldü (ölümündən sonra).

Səfa evli idi və iki oğlu - Yusif və Emin yadigar qalmışdı. O, ailə şəkillərindən birinin arxasında yazırdı: “Nə vaxtsa oğlanlarıma acığınız tutub onları tənbeh etmək istəsəniz, o zaman məni gözlərinizin qarşısına gətirin və mənim xətrimə onlara toxunmayın”. Bu sətirlər Səfa Axundovun həm də qayğıkeş ailə başçısı olduğunu açıq şəkildə göstərir.

Qədirbilən Azərbaycan xalqı öz qeyrətli oğlunun əməyini yüksək qiymətləndirib. Cəlilabad Şəhər Mədəniyyət Evi və vaxtilə orta məktəbə getdiyi şəhərin gözəl küçələrindən biri onun adını daşıyır. Şəhər Mədəniyyət Evinin qabağında qəhrəmanın büstü qoyulub. Səfa Axundovun təşəbbüsü ilə yaradılmış Latviya-Azərbaycan Cəmiyyətinə də onun adı verilib.

Məqalənin hazırlanmasında Vüqar Əsgərovun “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları” kitabından (Bakı, 2010-cu il, ikinci nəşr), Tariyel Cahangirin “Vətən oğul istəyəndə” (Bakı, “Günəş” nəşriyyatı, 1998-ci il) kitabındakı materiallardan, həmçinin açıq mənbələrdəki məlumatlardan istifadə olunub.