İstanbul, 26 iyul, Günel Karatepe, AZƏRTAC

Türkiyə ilə Afrika ölkələri arasında əməkdaşlığı inkişaf etdirmək qardaş ölkənin çoxşaxəli xarici siyasətinin əsas prinsiplərindən biridir. Tarixi təməl üzərində qurulan Türkiyənin Afrika siyasəti diplomatik, humanitar, iqtisadi və mədəni prinsiplər əsasında ikitərəfli, regional, qitəmiqyaslı və qlobal olmaqla dörd istiqamətdə inkişaf etdirilir. Qarşılıqlı etimad üzərində qurulan bu münasibətlərin təməlini isə Osmanlı imperiyasının Afrikanın bəzi bölgələrində hakimiyyəti dövründə müstəmləkəçilik siyasəti aparmamasından irəli gəlir. Uzun müddət Afrika qitəsi ilə Ankara arasındakı münasibətlərdə “uzaqlıq” yaşansa da, Osmanlı imperiyası dövründə qitədə atılan addımlar bu gün də bölgə xalqlarının yaddaşındadır.

Sonrakı dövrü isə Keniyanın qurucu Prezidenti Jomo Kenyattanın “Qərblilər gəldikdə onların əlində İncil, bizim əlimizdə torpaqlarımız var idi. Bizə gözümüzü yumaraq dua etməyi öyrətdilər. Gözümüzü açanda bizim əlimizdə İncil, onların əlində isə torpaqlarımız var idi...” sözləri ən qısa və aydın şəkildə ifadə edir.

Dövrümüzdə isə Afrika qitəsi beynəlxalq sistemdə daha fəal rol oynamağa başlayan, mövqeyi getdikcə artan qlobal aktora çevrilməkdədir. Bir çox sahələrdə sürətlə inkişaf edən qitənin iqtisadi və kommersiya potensialı, eləcə də geosiyasi mövqeyi bir çox ölkə və investorları buraya cəlb edir. Türkiyə tarixi sosial, siyasi və mədəni təcrübəsi, eləcə də sahib olduğu imkan və qaynaqlarını “Afrika problemlərinə afrikalı həllər” prinsipi çərçivəsində qarşılıqlı fayda əsasında bu ölkələrlə bölüşür. Dövlət qurumları, özəl sektor, qeyri-hökumət və humanitar yardım təşkilatlarının fəaliyyətlərini əhatə edən vahid yanaşmanın məhsulu olan “Afrika Tərəfdaşlığı Siyasəti” ilə Türkiyə qitənin sülh və sabitlik içində iqtisadi, sosial inkişafına töhfə verməyi hədəfləyir, ikitərəfli münasibətləri bərabərhüquqlu tərəfdaşlıq, eləcə də qarşılıqlı fayda əsasında inkişaf etdirir.

Son 20 il ərzində yüksəlməkdə davam edən bu münasibətlər Türkiyənin Afrika İttifaqı ilə əlaqələrini daha də möhkəmləndirib. Hazırda Afrika qitəsinin 44 ölkəsində Türkiyənin səfirlikləri fəaliyyət göstərir. Bu ölkələr arasında Türkiyənin Cənubi Afrika, Nigeriya, Seneqal, Keniya, Tanzaniya, Somali, Sudan, Efiopiya, Liviya və Əlcəzair kimi mühüm strateji tərəfdaşları var. Türkiyənin qitədə varlığı diplomatik münasibətlərlə yanaşı, ticarət, təhlükəsizlik və investisiya sazişləri, eləcə də mədəni mübadilə proqramları, humanitar yardım layihələri ilə dəstəklənir.

Türkiyə üçün Afrika ilə tərəfdaşlığın vacibliyini isə bir neçə amillə izah etmək olar. Dünya Bankı və müxtəlif beynəlxalq təşkilatların məlumatları onu göstərir ki, böyük təbii ehtiyatlara sahib Afrika qitəsi iqtisadi baxımdan sürətlə inkişaf edir. Bu da ətraf ölkələr, o cümlədən Türkiyə üçün əhəmiyyətli iqtisadi imkanlar yaradır. Türk şirkətləri Afrikaya sərmayə qoymaqla, ticarət müqavilələri imzalamaqla qitənin təqdim etdiyi imkanlardan faydalanırlar. Burada digər amil isə Afrika ilə əlaqələrin Türkiyənin beynəlxalq aləmdəki artan nüfuzuna və mövqeyinə təkan verməsidir. Belə ki, Afrika ölkələri BMT və digər beynəlxalq təşkilatlarda mühüm səsvermə hüququna malikdir və bunun sayəsində Türkiyə qitə ölkələri ilə qurduğu dostluq əlaqələri sayəsində beynəlxalq platformalarda daha təsirli rol oynamaq imkanı əldə edir. Daha bir amil isə Afrikaya edilən yardımlarıdır. Bu yardımlar humanitar dəstəklə yanaşı, həm də Türkiyənin dünyada sahə üzrə liderliyini daha da gücləndirir. Belə ki, bu layihələr beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən də təqdirlə qarşılanır. Türkiyə-Somali münasibətlərinə dair əsərləri ilə tanınan somalili yazıçı Ayşe Hasen Şenkayinin “Türkiyə Somalinin qəlbində böyük bir yer qazanıb” ifadəsi Ankaranın həyata keçirdiyi layihələrin bu ölkələrdə rəğbətlə qarşılandığının ən bariz nümunələrindəndir. Yazıçının bu sözləri Türkiyənin bölgədə həyata keçirdiyi siyasətin yerli ziyalı dairələrlə yanaşı, rəsmi qurumlar tərəfindən də yüksək qiymətləndirildiyinin göstəricisidir.

Türkiyə ilə Afrika ölkələri arasında ümumi ticarətin həcmi 2003-cü ildə 5,4 milyard dollar olduğu halda, 2022-ci ilin sonuna 40,7 milyard dollara çatıb. Türkiyənin Afrika ölkələrinə qoyduğu sərmayənin məbləği isə 10 milyard dollara çatıb. Bu da qitə ölkələrində yüz minlərlə insana iş imkanı yaradıb.

Qardaş ölkənin Afrikada həyata keçirdiyi siyasətin istiqamətlərindən biri də bu ölkələrin inkişafına təkan verməkdir. İqtisadi inkişafın nəqliyyatdan asılılığı türk iş adamlarının bölgəyə cəlb olunmasında böyük rol oynayıb. Belə ki, “Türk Hava Yolları” aviaşirkətinin qitə ölkələrinə başlatdığı səfərlərin məntəqə sayı 59-a çatıb və bu rəqəm artmaqda davam edir.

Bütün bunları nəzərə aldıqda, Türkiyə-Afrika əməkdaşlığı Türkiyənin qitədəki strateji mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, həm də bölgənin iqtisadi müstəqillik və sabitliyə nail olmaq potensialını da artırır.

Türkiyə ilə Somali arasında imzalanan “Müdafiə və İqtisadi Əməkdaşlıq Çərçivə Sazişi” və “Karbohidrogen Kəşfiyyatı və Hasilatı Müqaviləsi” isə bu münasibətlərin inkişafının əsas göstəricilərindəndir.

Hazırda Türkiyə “Karbohidrogen Kəşfiyyatı və Hasilatı Müqaviləsi”nə əsasən, Afrika sahillərində təbii qaz və neft axtarışı üçün fəaliyyətə başlamağı planlaşdırır. Bu məqsədlə Türkiyənin “Oruç Reis” kəşfiyyat-axtarış gəmisi sentyabr ayından etibarən Somali dənizlərində 3 blokda təbii qaz və neft yataqlarının axtarışına başlayacaq. Qeyd edilən layihəyə əsasən, Türkiyənin Somalidə enerji sektoruna qoyacağı investisiyaların bu ölkənin iqtisadi inkişafını sürətləndirməyi, enerji infrastrukturunu modernləşdirməyi hədəfləyir. Eyni zamanda, bu əməkdaşlıq Somalinin regional enerji mərkəzinə çevrilməsi məqsədini dəstəkləyir və ölkəyə xarici investisiyaların cəlb edilməsində mühüm rol oynayacaq. Qardaş ölkə üçün isə bu müqavilə enerji resurslarının şaxələndirilməsi strategiyasının bir hissəsi hesab olunur və Türkiyənin Afrika qitəsində uzunmüddətli iqtisadi-siyasi təsirini gücləndirmək məqsədinə xidmət edir. Bu əməkdaşlıq həm də Türkiyənin Somalidə həyata keçirdiyi humanitar yardım və infrastruktur layihələri, eləcə də təhsilə qoyulan investisiyaların davamıdır. İki ölkə arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın güclənməsinə töhfə verəcək bu addım, həmçinin Somali xalqının rifahının yüksəlməsinə ən böyük dəstəkdir. Belə ki, geoseysmik tədqiqatlar Somalinin ən azı 30 milyard barel neft və qaz ehtiyatına sahib ola biləcəyini göstərir. Belə olacağı təqdirdə, karbohidrogen ehtiyatlarından səmərəli istifadə Somali iqtisadiyyatının dirçəlməsinə və ölkənin enerji müstəqilliyinə nail olmasına böyük töhfə verə bilər.

Afrika qitəsində Türkiyə bayrağının ən çox görüldüyü sahələrdən biri də müdafiə sənayesidir. Hazırda rəsmi Ankaranın təxminən 30 Afrika ölkəsi ilə müdafiə sənayesi üzrə əməkdaşlıq müqaviləsi var. Bu müqavilələr təkcə müdafiə sənayesi məhsullarının satışını əhatə etmir. Türkiyə ilə Afrika ölkələri arasında hərbi çərçivə razılaşmaları ilə inkişaf etdirilən təhlükəsizlik əlaqələri də getdikcə dərinləşir. Afrika ölkələrindəki Türkiyə istehsalı müdafiə sənayesi məhsulları arasında pilotsuz uçuş aparatlar ön plana çıxır. Bu prosesin hərbi tərəfi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etsə də, əslində, arxa planda Türkiyə bununla Afrika ölkələrində mərkəzi hökumətlərin separatçılara qarşı mübarizəsinə və dövlət gücünü nümayişinə dəstək verir.

Nəticə etibarilə Türkiyə-Afrika əlaqələrinin möhkəmlənməsi həm Türkiyə, həm də Afrika ölkələri üçün böyük imkanlar yaradır. Hər iki tərəf üçün “qazanan-qazanan” prinsipi üzərində inkişaf etdirilən bu münasibətlər qarşılıqlı fayda əldə etməyə imkan verir.