Burada hər şey onu xatırladır...

Bakı, 1 avqust, Abdulla Suvar, AZƏRTAC

Onun adı çəkiləndə "İt boğuşdurma", "Kişi arvadını döyür", "Varlı evində toy", "Su üstündə dava", "Köhnə bakılılar" və s. kimi məşhur rəsm əsərləri göz önündə canlanır. Rəssamın yaradıcılıq məhsulları yaşadığı dövrdə maraqla qarşılandığı kimi indi də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. Aradan çox küləklər əsib - internet əsrinə gəlib çıxsaq da, həmin sənət inciləri çağdaş dövrdə də əsl sənət nümunəsi kimi qalır. Söhbət rəssam-qrafik, Azərbaycan karikatura sənətinin banisi, Xalq rəssamı Əzim Əzimzadədən (1880-1943) gedir.

Paytaxtın Dilarə Əliyeva küçəsi 157 ünvanında onun adını daşıyan ev-muzeyi var. Vaxtilə sənətkar həmin ünvandakı evdə yaşayıb-yaradıb. Qapını xatirə muzeyinin direktoru, tənqidçi-sənətşünas İradə Əzimzadə açır. O, AZƏRTAC-ın müxbirinə bələdçilik edir, sənətkarın həyat və yaradıcılığı, həmçinin muzey barədə geniş məlumat verir.

Muzeyin hər künc-bucağında Əzimzadənin əşyaları qorunur: eynəyi, fırçaları, stolüstü lampa, müxtəlif növ heyvan fiqurları, həyat yoldaşının servisləri, Mircəfər Bağırovun sifarişi ilə hazırlanan “Ölüm maskası”, rəflərdə isə mütaliə etdiyi kitablar və nələr, nələr... İradə xanım deyir ki, Əzimzadə lampa işığında işləməyi xoşlayırmış...

İradə xanımın sözlərinə görə, fırça ustasının vaxtilə yaşadığı ev xatirə muzeyi kimi Nazirlər Sovetinin 14 iyun 1965-ci il tarixli qərarı ilə yaradılıb. Mədəniyyət ocağı 1968-ci ildə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açıb. Bu, Bakıda yaradılan ilk ev muzeyi olub. Mədəniyyət Nazirliyinin köməyi ilə muzeyin binası yenidən qurulub, Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsinin dəstəyi ilə eksponatların bərpası həyata keçirilib və ekspozisiyaya yeni bədii tərtibat verilib. Hazırda xatirə muzeyində rəssamın 2120 eksponatı, Milli İncəsənət Muzeyində 232 əsəri, 3 albomu, C.Cabbarlı adına Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyində isə 499 eksponatı saxlanılır.

Muzeyin direktoru deyir: “İlin birinci yarısında muzeyin 2500 ziyarətçisi olub, il ərzində isə təxminən 5 minə yaxın ziyarətçi qəbul edirik. Əsasən Türkiyə, Gürcüstan, Rusiya, İran, Almaniya və başqa ölkələrdən qonaqlarımız olur. Ziyarətçilərin əksəriyyəti onun karikaturaları ilə maraqlanırlar”.

Xatirə muzeyində rəssamın əsərləri, yaşadığı mühiti əks etdirən guşə və fəaliyyətini özündə cəm edən şəxsi fondu qorunur.

Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülən ilk sənətkar

Ailənin yeganə övladı olan Əzim Əzimzadə Abşeron rayonunun Novxanı kəndində dünyaya göz açıb. Çox maraqlıdır ki, onun rəssamlıq təhsili olmayıb. Cəmi 4 il rus-tatar məktəbində təhsil alıb. Əzim Əzimzadə bu sənəti özü öyrənib. O, öz yaradıcılığında əsrlərdən bəri formalaşan Təbriz Azərbaycan miniatür məktəbinin və rus rəssamlıq məktəbinin ənənələrindən bəhrələnib.

Əzimzadə 1903-cü ildə ailə qurub. Həyat yoldaşı Səriyyə evdar qadın idi. Ailədə beş övlad böyüyüb: üçü oğlan - Abdulla, Həbib, Lətif, ikisi qız - Pəricahan və Zəhra. Övladlarından yalnız Həbib atasının sənətini davam etdirib. İradə xanım deyir ki, muzeyin ilk direktoru da o olub: “Həbib Əzimzadə mənim qayınatamdır. Yadıma düşmüşkən deyim, Mehdi Hüseynzadə Əzimzadənin həm tələbəsi, həm də qohumu olub. “Uzaq sahillərdə” filmində göstərildiyi kimi Mehdi gözəl rəssam idi, möhtəşəm portretlər çəkirdi. Həbib Əzimzadə isə karikaturist idi”.

Rəssamlığa məşhur “Molla Nəsrəddin” jurnalında öz əsərlərini dərc etdirməklə başlayıb. 1906-cı ildən “Molla Nəsrəddin”, “Baraban”, “Zənbur”, “Tuti”, “Kəlniyyət” və digər jurnalların səhifələrində satirik qrafik karikaturalarını nəşr etdirməklə Azərbaycan satirik qrafikasının əsasını qoyub.

Muzeydə Ə.Əzimzadənin məişət mövzusunda çəkilmiş həmin dövrün adət-ənənələrini əks etdirən “Kos-kosa”, “Tonqaldan atlanırlar”, “Mirasın bölüşdürülməsi”, “Kəndirbaz”, “Varlı evində toy”, “Kasıb evində toy” və s. akvarelləri maraq doğurur. Muzeydə siyasi karikatura janrında bir çox nümunələr yer alıb. Faşizmi ifşa edən “Şir və pişik balası”, “Faşizmin çöhrəsi”, “Fürerin qənimətləri”, “Vurulmuş kartlar” və digər karikaturaları bu qəbildəndir.

1927-ci ildə Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülən ilk sənətkar kimi adı sənət salnaməsinə yazılıb.

Qara rəngli telefon, qara xəbər və rəssamın son arzusu

Muzeydə diqqət çəkən əşyalardan biri də köhnə ev telefonudur. Adama elə gəlir ki, telefonun dəstəyini qaldıran kimi dahi rəssamın səsini eşidəcək...

Qəlbimizdə qəribə duyğular oyanır: görəsən məşhur fırça ustası bu telefon vasitəsilə kimlərə zəng vurub, kimlərlə danışıb? Muzeyin direktoru ürəyimi oxuyurmuş kimi qara rəngli telefonla Əzim Əzimzadənin iki dəfə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mircəfər Bağırovla danışdığını deyir. Onu da öyrənirik ki, o, ilk dəfə Mircəfər Bağırova sevimli tələbəsi, sonradan Xalq rəssamı səviyyəsinə yüksələn Mikayıl Abdullayevlə bağlı zəng vurub. Mircəfər Bağırovun görkəmli rəssama böyük hörməti olub və sənətini yüksək qiymətləndirib.

Məşhur rəssam Mircəfər Bağırova üç övladının İkinci Dünya müharibəsində iştirak etdiyini deyir və onlarla qürur duyduğunu bildirir. O, respublika rəhbərindən sevimli tələbəsi Mikayıl Abdullayevi arxa cəbhədə saxlamağı xahiş edir. Əzimzadə onun çox böyük istedada malik olduğunu deyir. Onun xahişi nəzərə alınır.

Tale elə gətirir ki, 1943-cü ildə Mircəfər Bağırov rəssama zəng edir. Əzimzadə müharibədə döyüşən sonbeşiyi Lətifin ölüm xəbərini eşidəndə əlindəki qələmini qırır, eynəyi gözündən yerə düşərək sınır (həmin eynək və qələm də indi muzeyin eksponatları arasındadır). Ağır itkiyə tablaşa bilməyən rəssam bərk xəstələnir və bir daha fırçanı əlinə götürmür. Bunu eşidən Mircəfər Bağırov Əzim Əzimzadəyə zəng vuraraq ondan son arzusunu soruşur. Rəssam bu dünyadan oğlanlarının heç olmasa birinin çiynində köçmək istəyini bildirir. Bağırovun göstərişi ilə rəssamın ortancıl oğlu Həbibi Kerç şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdən Bakıya çağırırlar. Həbib can üstə olan atasının son nəfəsinə çata bilmir...

Cəbhədə döyüşən kiçik oğlunun “qara xəbər”inə dözməyən atanın ürəyi 1943-cü il iyunun 16-da döyünməkdən dayanır.

İnnabı rəngin naxışları

Əzim Əzimzadə öz əsərlərində zamanın eybəcərliklərinə, çatışmazlıqlarına güzgü tutub, onları kətan üzərinə köçürüb. İstedadlı fırça ustasının əsərləri ona ölkə sərhədlərindən uzaqlarda da şöhrət gətirib.

1940-cı ildə yaradıcılığının 35 illik yubileyi ilə əlaqədar Moskvada keçirilən X dekadada iştirak edən rəssamın 1200 əsərdən ibarət sərgisi nümayiş etdirilib və o, vətənə “Qabaqcıl Əmək Nişanı Ordeni”, tərifnamə və müxtəlif hədiyyələrlə qayıdıb.

İradə xanımın dediyinə görə, rəssam əsərlərinin çoxunu pay verib: “Onun elə əsərləri var ki, şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır. İndiyədək onun doğma Novxanı kəndindən sakinlər rəssamın evlərində olan əl işlərini muzeyə gətirirlər. Əzimzadə sənətindən bəhrələnərək yaratdığı əsərləri muzeyə hədiyyə edən rəssamlar da var”.

Söhbət əsnasında onu da öyrəndik ki, Əzim Əzimzadə əsərlərində qəhvəyi ilə qırmızı rəngin qarışığından yaranan innabı rəngdən geniş istifadə edib. O dövrdə həmin rəngdə olan geyim və bəzək əşyaları ən çox imkanlı ailələrdə olub. Rəssam innabı rəngin xalqımıza məxsusluğunu dəfələrlə sübut edib. O, öz əsərlərini ən çox Sankt-Peterburqda istehsal olunan boyalardan istifadə etməklə çəkib.

Atlas parça üzərində yazılmış təbriklər, xüsusi hazırlanmış nərdtaxta

Muzeyin girişində Xalq rəssamı Ömər Eldarovun Əzim Əzimzadənin tuncdan hazırladığı büstü var. Görkəmli heykəltəraş həmin büstü 1968-ci ildə açılan muzeyə hədiyyə edib.

1927-ci ildə rəssamın yaradıcılığının 20 illiyi münasibətilə atlas parça üzərində yazılmış yubiley təbriki də qorunan əşyalar sırasındadır. Çox nəfis şəkildə hazırlanmış və bu günədək təravətini qoruyub saxlamış bu qiymətli hədiyyə özü-özlüyündə əsl sənət nümunəsidir.

İradə xanım bir maraqlı məlumat da verir: “Əzim müəllim nərd oynamağı çox sevərmiş. Hətta xüsusi zövqlə zərləri fil sümüyündən olan nərdtaxta da düzəltdiribmiş. Evə qonaq gələn hər kəsi nərdtaxta arxasında əyləşməyə vadar edərmiş. O, rəqibini bir-iki “tas” udmamış rahatlıq tapmazmış...”

Rəssamın sevimli nərdtaxtası muzeyin qiymətli əşyaları arasında qorunur. Onun ağlı-qaralı daşları, zərləri üzərində Üzeyir Hacibəylinin, Cəlil Məmmədquluzadənin, Cəfər Cabbarlının, Süleyman Rüstəmin, Bülbülün, Sidqi Ruhullanın, Nəriman Nərimanov, Hacağa Abbasov və başqalarının əl izləri var.

Rəssamın vəfalı dostu “Qraf”

Qonaq otağında fortepiano, onun üstündə çoxlu sayda heyvan fiqurları, mərmərdən olan stul, sədəfdən hazırlanmış mebel və digər əşyalar diqqət çəkir. Vaxtilə Üzeyir bəy, Cəlil Məmmədquluzadə bu evə tez-tez gələr, qonaq otağına yığışıb söhbət edər, müzakirələr apararmışlar.

Əzimzadə həm də musiqi vurğunu olub. Üzeyir bəy onun qonağı olanda fortepianoda ifa edər, o da dinləyərmiş. Əzimzadənin övladlarının da pianinoda ifa etmək bacarıqları olub.

İradə xanım böyük karikatura ustasının fiqurları çox sevdiyini söyləyir və onlardan biri də onun sevimli iti “Qraf”ın fiqurudur: “Əzimzadə heyvanları çox xoşladığından ona “Qraf” adlı iti hədiyyə ediblər. O, hər dəfə poçta qonorar almağa “Qraf”la gedərmiş. Poçtda iti hamı tanıyırmış. Oğlunun itkisindən sonra rəssam xəstələndiyindən poçta gedə bilmirmiş. “Qraf” poçtdan Əzimzadənin qonorarını gətirərmiş. Qonorarı gələn kimi zəng edib ona xəbər verir, o da sədaqətli iti poçta göndərərmiş. O da maraqlıdır ki, vəfalı it sahibinin vəfatından sonra çox yaşamır”.

Ensiz küçələrin işığı

Əzim Əzimzadə 40 illik yaradıcılıq fəaliyyəti dövründə 3 mindən artıq satirik rəsm, karikatura, illüstrasiya, plakat, səhnə dekorasiyası, geyim eskizi və başqa əsərlər çəkib. O, həm də Azərbaycanda plakat və teatr rəssamlığının banisi hesab olunur. “Leyli və Məcnun”, “Əsli və Kərəm” operalarını, “Arşın mal alan”, “O olmasın, bu olsun” musiqili komediyalarının bədii tərtibatının və geyim eskizlərini verib.

Əzim Əzimzadə bütün ruhuyla xalqına, millətinə bağlı sənətkar idi. O, çəkdiyi karikaturalarla qəflət yuxusundan oyanmağa, heç kimdən geri qalmamağa çağırırdı. Onun jurnallarda, xüsusilə “Molla Nəsrəddin”də dərc olunan bir sıra karikaturaları ya imzasız, ya da O. Şmerlinq imzasıyla gedirdi. Buna baxmayaraq, onun dəst-xətti, üslubu özünü büruzə verirdi. Sonralar rəssam həmin karikaturaların altından “mənimdir” yazmaqla müəllifliyini təsdiq etdi.

Ə.Əzimzadə görkəmli satirik şair M.Ə.Sabirin "Hophopnamə"sinə çəkdiyi illüstrasiyalarla kitab qrafikası sənətinin əsasını qoyub. Onun teatr tamaşalarına çəkdiyi geyim eskizləri və dekorasiyalar Azərbaycan rəssamlığının inkişafına xüsusi təkan verib. Maraqlıdır ki, Əzimzadə realist portret janrında məşhur Şərq şairi Cəlaləddin Ruminin, sərkərdə Səlahəddin Əyyubinin və dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin obrazlarını yaratmışdı.

Muzeydə rəssamın vaxtilə çəkdiyi ornamentlər də çoxdur. Görkəmli xalçaçı-rəssam Lətif Kərimov həmin ornamentlər əsasında xalçalar işləyib.

...Ensiz, dar küçələrlə aralansaq da, uzaqdan arxada qalan muzeyə boylanırıq. Çoxmərtəbəli binanın birinci mərtəbəsindəki xatirə muzeyi dar, əyri-üyrü küçələrə sanki genişlik və işıq gətirməklə yanaşı, şəhərin hər yerindən görünür. Çünki orada həm əsl sənət məbədi var, həm də böyük sənətkarın ruhu...