Xan qızının əl işləri və nəsil yadigarları: Natəvanın qorunub saxlanılan xatirə əşyaları
AZƏRTAC Xurşidbanu Natəvana həsr olunan yazılar silsiləsini davam etdirir
Bakı, 7 sentyabr, AZƏRTAC
Xurşidbanu Natəvan el sənətlərini bilməsi ilə bərabər, rəssamlığı, evdarlığı, gözəl əl tikmələri ilə də müasirlərinin diqqətini cəlb edib. Şairənin rəsmlərindən ibarət albomu bu günə qədər qorunub saxlanılır. Onun gözəl məziyyətlərindən biri də özünün paltar tikməsi olub. Bunu sübut edən nümunələrdən biri – Xurşidbanunun əl qabiliyyətinin məhsulu olan yaraşıqlı qadın üst köynəyi bu günədək qalıb.
Yazıçı-publisist Mustafa Çəmənlinin tərtibçisi, “Ön söz” müəllifi və redaktoru olduğu “Neçin gəlməz” kitabında jurnalist, yazıçı-tərcüməçi Novruz İbrahimoğlunun “Xan qızının xatirə əşyaları” adlı məqaləsi də yer alıb. Yazıda Xurşidbanu Natəvanın şəxsi əşyalarından və onlarla bağlı maraqlı faktlardan bəhs olunur. AZƏRTAC həmin nəşrdən Xan qızının həyatına və irsinə dair maraqlı məqamları oxuculara təqdim edir.
Köynəyi vaxtilə Ağdam şəhərində yaşayan müəllimə Şəhla Cavanşir-Ələkbərova, daha sonralar isə onun bacısı, təqaüdçü Sevil Cavanşir-Novruzova qoruyub saxlayıb. Sevil xanım onun tarixçəsini belə söyləyir: “Təxminən XIX əsrin ikinci yarısında Natəvanın əmisi qızı Məşədi Münəvvər xanımın əri Nəcəfqulu bəy (el arasında "Bığlı Nəcəfqulu" deyərmişlər) düşmənləri tərəfindən öldürüləndən sonra Xan qızı qohumlarını öz himayəsinə alır. Münəvvər xanımın dörd uşağından ikisini – oğlanları Qəzənfəri və İbrahimi yanına aparıb oxutdurur. Həmin il Xurşidbanu tikib qurtardığı yaraşıqlı köynəyi Münəvvər xanıma bağışlayır. Natəvanın saxladığı uşaqlardan böyüyü Qəzənfər əvvəl Şuşada, daha sonra isə Rusiyada təhsilini başa vurub qayıdır. Münəvvər xanım oğlunu qardaşı qızı Asya bəyimlə evləndirir və Xan qızının yadigarı kimi üst köynəyini gəlininə bağışlayır.
Asya xanımın böyük qızı Şəhla 1945-ci ildə Ağdamdakı ikiillik Pedaqoji İnstitutda təhsil aldığı dövrdə köynəyi anasından yadigar kimi qəbul edir, uzun illər səylə qoruyur. Daha sonralar isə bu köynəyi kiçik bacısı Sevilə hədiyyə edir.
Yaxalığı milli naxışlarla işlənmiş köynək yaxşı saxlanılıb. Parçası olduqca zərif və gözəldir. Şahidlərin sözlərinə görə, 1950-ci ilə qədər köynəyin sinəsində dörd iri brilyant qaş olub. Xurşidbanunun 1897-ci ildə vəfat etdiyini, onun tərbiyə verib oxutdurduğu Qəzənfər ağanın isə müəllimlik təhsilini 1894-cü ildə bitirdiyini nəzərə alsaq, köynəyin təxminən 1885-ci ildə tikildiyini söyləyə bilərik. Şairənin 180 illik yubileyi ərəfəsində köynək Azərbaycan tarixi muzeyinə hədiyyə edilib.
Sevil xanım anasının söhbətlərini xatırlayaraq söyləyir ki, Xurşidbanunun tikdiyi paltar o dövrdə öz yaraşığı ilə hamını heyrətdə qoyub. Bundan başqa, adi zərif parçadan tikilmiş paltarda papiros külünün yandırdığı yerə şairə elə yamaq vurmuşdur ki, bunu heç kim sezməmişdir.
Ailənin səylə qoruyub saxladığı nəsil yadigarlarından biri də təxminən 150 il yaşı olan fərməşdir (toxunma sandıq). Xan qızının adı ilə bağlı olan fərməşin də maraqlı tarixçəsi var. Xurşidbanu əmisi nəvəsi Qəzənfər ağanı atası vaxtsız öldüyündən himayəsinə götürüb və onun təlim-tərbiyəsi ilə şəxsən özü məşğul olub. Sonralar Qəzənfər ağanı oxumağa göndərəndə (təxminən 1885-ci ildə) yorğan-döşəyini yığmaq üçün ona bir fərməş hədiyyə edir. Lakin o, bu fərməşi kimdənsə almır, sadəcə öz evlərində olan fərməşlərdən birini Qəzənfər ağaya verir.
Qəzənfər ağa Cavanşir Xan qızının verdiyi fərməşdən həm təhsil illərində, həm də sonralar məişətdə istifadə edib. Ailədə "Natəvanın fərməşi" adlandırılan bu əşyadan ta ötən əsrin 70-ci illərinə qədər istifadə olunub. Qəzənfər ağanın ortancıl oğlu Nuşirəvan Ağdam rayonunda yun tədarükçüsü işlədiyindən hər il yayda işi ilə əlaqədar Kəlbəcər yaylağına getməli olurdu. O, yaylağa ailəsi ilə yanaşı, yaxın qohumlarını da aparardı. Yaylaq köçündə isə fərməşlər yük bağlaması kimi əvəzolunmaz əşyadır. Təbii ki, ailədə fərməşlər çox idi və onlar işləndikcə aşınır və yarasız hala düşürdü. Beləcə, keçmişdən qalan bütün fərməşlər sıradan çıxdıqca onların yerini müasir daşıma vasitələri tuturdu. Lakin Xan qızının xatirəsini əziz tutan ailə onun vaxtilə verdiyi hədiyyəni qayğı ilə qoruyub saxlamağa qərar verir. Xurşidbanu Natəvanın xatirəsi hopmuş fərməşin saxlanma estafeti hazırda Sevil xanımın oğlundadır.
Xurşidbanu Natəvana dair belə faktların aşkara çıxması onun hərtərəfli qabiliyyətə malik şəxsiyyət olmasına daha bir sübutdur.
Bölmənin digər xəbərləri
