Astana, 6 mart, AZƏRTAC

Qazax mədəniyyətində nəsil şəcərəsini bilmək milli ənənənin mühüm tərkib hissəsi olaraq qalır. Rodoloq, Sosial Psixoterapevtlərin Beynəlxalq Assosiasiyasının vitse-prezidenti Aliya Saqimbayeva AZƏRTAC-a müsahibəsində nəsil yaddaşının əhəmiyyəti və onun türk xalqları arasında mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsində rolu barədə danışıb.

— Qazax mədəniyyətində öz nəslini tanımağa və əcdadlara hörmətə niyə böyük əhəmiyyət verilir?

— Bu anlayış qazax dilində “şejire” adlanır və nəsil şəcərəsi mənasını verir. Azərbaycanlılarda buna bənzər anlayış “şəcərə”, başqırdlarda “şəjərə”, qırğızlarda isə “sancıra” adlanır. Bununla “jeti ata” qaydası da əlaqəlidir, yəni ata xətti üzrə yeddi nəsil əcdadı bilmək.

Qazax və qırğız dillərində “tek” anlayışı da mövcuddur. Bu söz “nəsil mənşəyi” kimi tərcümə olunur.

Nəsil şəcərəsini bilmək yalnız əcdadları xatırlamaq deyil, insanın kimliyinin mühüm hissəsidir. Nəsil yaddaşı vasitəsilə ənənələr, mədəni kod və mənəvi dəyərlər nəsildən-nəslə ötürülür. İnsan yalnız bioloji xüsusiyyətləri deyil, həm də öz nəslinin mənəvi istiqamətlərini, ləyaqət hissini və ailə qarşısında məsuliyyəti də miras alır. Bu isə nəsillər arasında bağlılığı möhkəmləndirir.

Nəsil ənənəsini bilmək həm də mühüm sosial funksiyanı yerinə yetirir. Bu, böyüklərə hörməti qorumağa, qohumluq əlaqələrini saxlamağa və ailə ilə cəmiyyət daxilində qarşılıqlı dəstək hissini gücləndirməyə kömək edir.

Qazax ənənəsində, eləcə də Azərbaycan ənənəsində insan nəsil xəttinin bir hissəsi, keçmişi, bu günü və gələcəyi birləşdirən nəsillər zəncirinin halqası kimi qəbul olunur.

— Nəsil yaddaşı və əcdadlara hörmət Türk dünyası xalqları üçün nə dərəcədə ümumi dəyərdir?

— Nəsil yaddaşı, böyüklərə hörmət və əcdadların ehtiramla yad edilməsi Türk dünyasının bir çox xalqları üçün əsas dəyərlərdəndir. Qazaxların, qırğızların, özbəklərin və digər türk xalqlarının ənənələrində insan həmişə nəslin və nəsil sisteminin bir hissəsi kimi qəbul olunub.

Əcdadlarını bilmək və onlar haqqında yaddaşı nəsildən-nəslə ötürmək insanın tərbiyəli və yetkin olmasının mühüm göstəricisi hesab olunurdu.

Böyüklərə hörmət yalnız yaşla bağlı deyil. Bu, onların həyat təcrübəsinin və müdrikliyinin qəbul olunması ilə də bağlıdır. Böyüklər ənənələri qoruyur və həyat təcrübəsini gənc nəsillərə ötürürdülər.

Müxtəlif türk xalqlarının nümayəndələri adəti üzrə öz nəslinin şəcərələrini asanlıqla xatırlayırlar. Bəzi mədəniyyətlərdə belə sual təəccüb doğura bilər, lakin türk xalqları üçün bu, təbii haldır və mədəni kodun bir hissəsidir. Bu gün gənclər də öz əcdadları haqqında məlumatlıdır və nəsil şəcərəsi məsələsinə anlayışla yanaşırlar. Çünki mənşə haqqında yaddaş mədəni ənənənin mühüm tərkib hissəsi olaraq qalır.

— Qazaxlarla azərbaycanlıların nəslə və ailə ənənələrinə münasibətində oxşarlıq görürsünüzmü?

— Mən iyirmi ildən artıqdır ki, bu mövzu ilə məşğulam. Fəaliyyətim psixologiya, genealogiya və kulturologiyanın kəsişməsində yerləşir. Mərkəzi Asiyanın müxtəlif ölkələrində tədqiqatlar aparmışam və Azərbaycandan, Türkiyədən olan həmkarlarla əməkdaşlıq edirəm. Buna görə də bir çox türk xalqlarının nümayəndələri ilə ünsiyyətim olub. Nəslə və ailə ənənələrinə münasibətə gəlincə, burada demək olar ki, tam oxşarlıq mövcuddur.

Qazaxlar və azərbaycanlılar tarixən ailə və nəslin mühüm yer tutduğu mədəniyyətlərdə formalaşıblar. Hər iki ənənədə böyüklərə hörmət göstərilməsinə, ailə şərəfinin qorunmasına və qohumların dəstəklənməsinə böyük əhəmiyyət verilir. Ailə geniş bir sistem kimi qəbul olunur; burada yalnız valideynlər və uşaqlar deyil, həmçinin yaşlı nəsillər və digər qohumlar mühüm rol oynayır. Çox vaxt hətta dördüncü və ya beşinci nəsil haqqında da yaddaş qorunur.

Ailə bağları fəal qorunur, belə ki, qohumlar mühüm hadisələri birlikdə qeyd edir, ciddi qərarlar isə çox vaxt böyüklərin rəyi nəzərə alınmaqla qəbul olunur. Buna görə də nəslə və ailə ənənələrinə hörmət bu gün də qazaxlar və azərbaycanlılar üçün ümumi mədəni əsas olaraq qalır.

— Öz nəslinin tarixini öyrənmək türk xalqları arasında mədəni kimliyin və əlaqələrin möhkəmlənməsinə kömək edə bilərmi?

— Əminəm ki, bəli. Nəsil tarixinin öyrənilməsinə yönəlmiş birgə təşəbbüslər türk xalqlarının mədəni kimliyinin möhkəmlənməsinə kömək edə bilər. İnsan öz əcdadlarının tarixini öyrəndikdə, mədəniyyətini, dilini və tarixi irsini daha dərindən dərk etməyə başlayır. Bu, insanın öz xalqına mənsubiyyət hissini və köklərinə hörməti formalaşdırır. Çox vaxt nəsil şəcərəsinin öyrənilməsi yalnız ailə tarixini deyil, qohum xalqların mədəniyyətini də öyrənməyə maraq yaradır.

Əsrlər boyu türk xalqları ticarət, köçlər və nikahlar vasitəsilə bir-biri ilə bağlı olub. Bu əlaqələrin dərk edilməsi göstərir ki, aramızda fərqlərdən daha çox ortaq cəhətlər var. Buna görə də nəsil tarixinin öyrənilməsi türk xalqları arasında mədəni və sosial əlaqələrin möhkəmlənməsi üçün mühüm körpü ola bilər.

Məsələn, qazaxlarda və qırğızlarda “tusau kesu” (тұсау кесу) mərasimi var. Bu zaman uşaq yeriməyə başlayanda onun “ayaq bağları” rəmzi olaraq kəsilir. Bəzi digər türk mədəniyyətlərində oxşar ənənələr zamanla dəyişib və ya yoxa çıxıb. Buna görə də ümumi mədəniyyətin hansı elementlərinin qorunub saxlandığını, hansılarının isə dəyişdiyini öyrənmək vacibdir.

— Gənclərin öz köklərinə marağı qalırmı?

— Azərbaycana gəldikdə, bu suala dəqiq cavab vermək mənim üçün çətindir, çünki əsasən yaşlı nəslin nümayəndələri ilə ünsiyyətdə olmuşam. Bununla belə, Azərbaycan gəncləri arasında bu mövzuya münasibəti araşdırmaq maraqlı olardı.

Mərkəzi Asiya ölkələrinə gəldikdə isə gənclərin öz köklərinə marağı həqiqətən qalır, bəzən isə daha da güclənir. Bu, xüsusilə Qazaxıstanda nəzərə çarpır. Burada nəsil şəcərəsinin öyrənilməsinə həsr olunmuş tədqiqatlar və təhsil layihələri həyata keçirilir.

Müasir texnologiyalar da nəsil tarixinin öyrənilməsini daha əlçatan edib. Öz şəcərəsini araşdırmağa və əcdadlar haqqında məlumat tapmağa imkan verən onlayn platformalar və məlumat bazaları mövcuddur. Ailənin mənşəyini öyrənməyə və uzaq qohumları tapmağa kömək edən DNT tədqiqatları da inkişaf edir.

— Mədəni və elmi layihələr Azərbaycan ilə Qazaxıstan arasında əməkdaşlığın inkişafında hansı rolu oynayır?

— Belə layihələr ölkələrimiz arasında əməkdaşlığın inkişafında mühüm rol oynayır. Onlar bilik və mədəni təcrübə mübadiləsi üçün imkan yaradır və humanitar əlaqələri möhkəmləndirir. Bu cür təşəbbüslər alimlərin, tədqiqatçıların və gənclərin Türk dünyasının tarixini, dilini və ənənələrini birgə öyrənməsinə kömək edir. Bu baxımdan elmi konfranslar, tədqiqatlar və mədəni proqramlar böyük əhəmiyyət daşıyır.

Məsələn, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasından olan həmkarlarla əməkdaşlıq etmişəm. Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunda bir neçə birgə elmi tədbir keçirmişik. Bakıda Novruz bayramına və İkinci Dünya müharibəsi zamanı itkin düşənlərin axtarışına həsr olunmuş konfranslarda iştirak etmişəm.

Azərbaycanlı həmkarlar da Qazaxıstana səfər ediblər. Qızılordada Mustafa Şokayın irsinin öyrənilməsinə həsr olunmuş tədbirlər və birgə layihə keçirilib. Belə əlaqələr bir-birimizi daha yaxşı anlamağa kömək edir və ölkələrimiz arasında əməkdaşlığı möhkəmləndirir.

— Qloballaşma şəraitində nəsil tarixilə bağlılığı qorumaq nə dərəcədə vacibdir?

— Qloballaşma şəraitində nəsil tarixi ilə bağlılığı qorumaq xüsusilə aktualdır. Bu, yalnız qazaxlar və azərbaycanlılar üçün deyil, bir çox türk xalqları üçün vacibdir. Əcdadlarının tarixini bilmək insanın həyat istiqamətlərini qorumağa kömək edir. Keçmişi öyrənmək bu günü daha yaxşı anlamağa və gələcəyin istiqamətini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Təsadüfi deyil ki, Əl-Fərabi deyirdi: “Keçmişi bilmədən bu günü anlamaq və gələcəyi görmək çətindir”.

Müasir dünya böyük imkanlar açır, lakin eyni zamanda mədəni ənənələri zəiflədir. Buna görə milli və mədəni kimliyi qorumaq xüsusilə vacibdir.

Beləliklə, nəsil tarixi ilə bağlılıq yalnız ənənəyə ehtiram deyil, həm də nəsillər və xalqlar arasında mədəni və insani əlaqələri möhkəmləndirən mühüm mənəvi dayaqdır.

Elşən Rüstəmov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Astana