Bakı, 17 iyun (AZƏRTAC). Son vaxtlar ölkəmizdə təhsilə xüsusi önəm verilir, bu sahənin inkişafı üçün mühüm proqramlar, layihələr və digər tədbirlər reallaşdırılır.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası” bu sahənin hərtərəfli inkişafı üçün geniş üfüqlər açır.

Dövlət Strategiyasının tələblərinə uyğun olaraq, təhsillə bağlı geniş elmi-metodiki araşdırmalar aparılır, alim və mütəxəssislər, müəllimlər bu sahədə tətbiq edilən tədbirlər barədə öz fikir və düşüncələrini bölüşürlər.

Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun təhsildə innovasiya kabinetinin müdiri Dilguşə Süleymanovanın müvafiq sahə ilə bağlı araşdırmalarının nəticəsində qələmə alınmış “Zamanın çağırışı: innovasiyaların potensialı və təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsində rolu” sərlövhəli analitik yazıda innovasiyaların potensialı və onun təhsildə tətbiqi barədə fikirlər əksini tapmışdır.

AZƏRTAC həmin yazını təqdim edir:

- Təhsil sistemdir, təhsil prosesdir, təhsil dəyərdir. Təhsilin dəyər olması milli-mədəni keyfiyyətlər: dil, mentalitet, milli bayramlar, adət-ənənələr kimi xüsusi göstəriciləri özündə ehtiva edir. Bu dəyərləri yaşadan və gələcək nəsillərə ötürən vasitə təhsildir. Təhsil insanların milli və bəşəri dəyərlərə yiyələnməsi prosesinin elə mühüm amilidir ki, bu məqamda ümummilli lider Heydər Əliyevin söylədiklərini bir epiqraf olaraq qəbul etməliyik: “İqtisadiyyatda, mədəniyyətdə, elmdə, həyatın bütün sahələrində əldə olunmuş nailiyyətlərin başında duran, onun əsasını təşkil edən, kökü olan məktəbdir, təhsildir, müəllimdir”.

Təhsil sistemi özünün cəmiyyət qarşısındakı şərəfli və məsul vəzifəsini daha uğurla yerinə yetirmək üçün bütün potensial imkanlarını səfərbər etməli, qlobal dünyada zamanın bizi informasiya bolluğunda sıxdığı bir şəraitdə səriştəli kadrları ilə dəyişikliklərdə çeviklik göstərməli, innovasiyalara açıq olmalı, kurikulumlardan başlayaraq ən müasir veb-texnologiyalara qədər keçilən yola nəzər salaraq yaxşısını yaşatmalı, yenisini yaratmalıdır.

Bu prosesdə həqiqi olanla faydalı olan arasında bərabərlik işarəsi qoymaq, bəlkə də, mümkün deyil, amma faydalı olanı həqiqətə çevirmək mümkündür və bu mümkünlük də öz növbəsində təhsil sferasında kifayət qədər yer alan innovasiya potensialının öyrənilib üzə çıxarılmasını zamanın tələbi kimi qarşıya qoyur. Çünki bu potensialı müəyyənləşdirməklə biz artıq ən vacib, aktual bir problemin - keyfiyyətli, səriştəli mütəxəssis hazırlığının həyata keçirilməsinə nail oluruq. Əslində daha dəqiq ifadə etmiş olsam, innovasiya potensialının müəyyən edilməsinə müraciət etməyimin aktuallığı təhsil sahəsində çalışacaq mütəxəssislərin, pedaqoqların, digər işçilərin keyfiyyətli hazırlanmasının zərurəti kimi qəbul edilməsidir. İlk baxışda “potensial” bir kateqoriya olaraq güc qüvvə anlamında fizika, bir kəmiyyət mənası ifadə edən termin olaraq riyaziyyat, kimya, iqtisadiyyat, hərbi elmlərdə, sistemlər nəzəriyyəsində, daha sonra isə psixologiya və pedaqogikada da geniş işlənməyə başlamışdır. Deməli, informasiyaların bolluğu və innovasiyaların durmadan geniş meydan aldığı müasir dünyamızda təhsil sistemində yaranan yeniliklərə nəzər salmaq, təhsil obyektlərinin, subyektlərin potensial imkanlarını nəzərdən keçirmək, bununla da pedaqoji təhsilin, pedaqoqun, pedaqoji birliyin, təhsil müəssisəsinin yeniləşməsinə tələbatın əvvəlcədən müəyyənləşməsinə nail olmaqla idarəetmə mexanizminin düzgün fəaliyyətini həyata keçirmək mümkündür.

Mən sadəcə innovasiyaların potensialının zamanın çağırışına cavab olaraq təhsil sahəsindəki mövqeyinin ön plana çəkilməsinin əhəmiyyətinə diqqəti cəlb etmək istəyirəm. Bir çox mütəxəssislər milli və xarici təcrübəyə istinad edərək təhsildə yer alan “innovasiya potensialı” kateqoriyasını təhsilin mövcud olan ənənəvi və yenidən yaranmış tələblərinin təmin olunması məqsədilə mövcud sistemin faktiki qaydasının yeni vəziyyətə transformasiya olunması vəziyyəti kimi başa düşülməsini təklif edirlər. Bu təklifi qəbul etmiş olsaq belə, deməliyəm ki, innovasiyaların potensialı yalnız subyektin keyfiyyəti, peşəkarın şəxsiyyəti kimi deyil, eyni zamanda, müəssisənin, pedaqoji birliyin korporativ mədəniyyətinin - kollektiv subyektin də potensialı kimi nəzərdə tutulmalıdır. Bu zaman pedaqoji təhsilin müxtəlif formaları (formal, informal, qeyri-formal) və fasiləsiz olması kimi xüsusiyyətləri də innovativ potensialın müəyyənləşməsində diqqətdən qaçmamalıdır.

Biz bilirik ki, innovasiya dedikdə təhsil, tədris-təlim prosesinin gedişini və alınmış nəticələrin keyfiyyətini yüksəltmək məqsədilə həyata keçirilən yeni ideyalar, texnologiyalar, metodlar, vasitələr və əldə olunmuş nəticələr nəzərdə tutulur. Bu nəticələri innovasiyaların tətbiqi üzə çıxarır. On ildən artıq bir müddətdə əldə edilən, təhsilə gətirilən, nəzəri cəhətdən öyrənilib praktikada tətbiq edilən innovasiyaların siyahısına nəzər salsaq, onların daim artdığının və yeniləşdiyinin şahidi olarıq. Bu sırada ən öndə kurikulumlar, fəal - interaktiv təlim metodları, inklüziv təhsil, veb-texnologiyaları, İKT-dən istifadə bacarıqları, layihələrin idarə edilməsi, təhsilin ictimailəşməsi, riskin qiymətləndirilməsi, kadr ehtiyatlarının, insan resurslarının idarə olunması, korporativ mədəniyyətin formalaşdırılması, peşəkar özünütəkmilləşdirmə və vəzifədə irəliləmə üsulları və onlarla bu kimi innovasiyalar dayanır.

İnnovasiyaların potensialı təhsilin ən vacib tərəflərinin - ilk növbədə pedaqoqun - təhsilverənin, ikincisi, tədris müəssisəsinin, üçüncüsü isə rəhbərin, eyni zamanda, ərazi, bölgə üzrə təhsil sisteminin - bu üç vacib komponentin birliyi kimi öz keyfiyyətinin təmin olunmasına zəmanət verə bilər.

Gəlin, tərəflərin innovasiya potensialını ayrı-ayrılıqda qısa da olsa, araşdıraq.

Pedaqoqun innovasiya potensialı onun praktiki fəaliyyətində təzahür edir. Başqa sözlə, pedaqoqun yaradıcılığı onun potensialının məqsədyönlü surətdə həyata keçirilməsidir. Bu potensiala öz maraq və təsəvvürlərinin inkişaf etdirilməsi istəyi, həmçinin imkanı, yaranan problemlərin qeyri-ənənəvi həllinin tapılması, artıq təhsildə mövcud olan qeyri-standart yanaşmaların qəbul olunması və tətbiqi; yeni təsəvvürləri və ideyaları ümumiləşdirmək və üzə çıxarmaq, real təcrübədə layihələşdirmək, modelləşdirmək; mədəni-estetik inkişafetmə, təhsillilik, yeniliyə açıq olmaq, məlumatlılıq və mədəni sahədə özünü ifadə edə bilmə daxildir.

Bu sıranı artırmaq mümkündür. Hesab edirəm ki, digərləri məhz bu qeyd etdiklərimin tərkibindədir ki, bunlara təşəbbüskarlıq, hisslərin konstruktiv idarə olunması, kommunikativlik, İKT, sahibkarlıq, riskin qiymətləndirilməsi və s. amillər də daxildir.

Maraqlıdır ki, ikinci komponent olan korporativlik, kollektiv subyekt məhz pedaqoqların inovasiya potensialı ilə tamlanır və pedaqoq və pedaqoji birlik-pedaqoji kollektiv bir-biri ilə bağlıdır, qarşılıqlı əlaqədədir. Təhsil sistemində müəssisənin innovasiya fəaliyyətinə pedaqoji sistemə təhsilin keyfiyyətini artırmaq məqsədilə yeniliyin məqsədyönlü tətbiqi kimi baxırlar. Bu kontekstdən çıxış edərək deməliyəm ki, tədris müəssisəsinin innovasiya potensialı təhsilin keyfiyyətini yüksəltmək məqsədilə yeniliklər sisteminə lazım olan resursların düzgün idarə edilməsi ilə bağlıdır.

Bu resurslar hansılardır? Suala cavab axtarsaq, insan resurslarını ən çətin idarə olunan resurslar sırasında görə bilərik. Eyni zamanda, mütəxəssislər tərəfindən resurslar haqqında verilən belə bir təklifi də qəbul edə bilərik ki, “resursların potensialı pedaqoqun öz qabiliyyətini inkişaf etdirmək bacarığını və gələcəkdə daha yenilərini layihələşdirməyi nəzərdə tutan insan qabiliyyətinin tərəqqisi” kimi başa düşülür. Digər tərəfdən, resurslar üzrə innovasiya potensialı təşkilatın proqramlarının və pedaqoqların layihələrinin gerçəkləşdirilməsi hesabına məqsədlərə çatması üzrə innovasiya imkanlarının inteqrasiyasını nəzərdə tutur. Deməli, pedaqoji kollektivin innovasiya potensialı - pedaqoqların öz-özlərini inkişaf etdirmək, müstəqil öyrənməklə innovasiya ideyalarını, layihələrini, texnologiyalarını həyata keçirmək qabiliyyətidir. Pedaqoji kollektivin innovasiya potensialının inkişafı üçün iki istiqamətdə - müəssisə pedaqoqlarının inkişafı, onların digər aidiyyəti birliklər, kollektivlərlə əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi yönündə fəaliyyətin aparılması vacibdir.

Pedaqoji kollektivlərin innovasiya potensialının müəyyən göstəricilərinin olması da keyfiyyətin təminatıdır. Bu göstəricilər aşağıdakılardır: pedaqoqların yeniliklərə açıq olması, əlbəttə, mobilliyin qorunması şərtilə, pedaqoqların yeniliklərlə məlumatlandırılması və onların yeniliyi qəbul etməyə hazır olması, pedaqoqların novatorluq səviyyəsi - innovativliyi, kommunikativ əlaqələrin inkişafı, İKT bacarıqlarının səviyyəsi, yaradıcı fəallığının, təşəbbüskarlığının, estetik-mədəni inkişafının səviyyəsi.

Bütün bu qeyd edilənlər pedaqoqun yaradıcı şəxsiyyətinin sinergetik amilləridir. Təcrübə göstərir ki, müəssisənin pedaqoji birliyinin innovasiya potensialının inkişafı o zaman uğurlu olur ki, innovasiya fəaliyyəti işin məzmununa, forma və üsullarına görə bir-birini əvəzləsin və bu əvəzlənmə ilə səciyyələnən dinamik bir proses kimi qurulsun. Pedaqoqlarda innovasiyaya qarşılıq, hazırolma və cavabvermə tədricən inkişaf etdirilsin, məhz pedaqoji təhsilin müxtəlif formaları sayəsində onlar yeniliyi qəbul və tətbiq etməyə hazır olsunlar.

Təhsildə innovasiyaların potensialının ən vacib üçüncü tərəfi olaraq müəssisə rəhbərinin, eyni zamanda, ərazi, bölgə üzrə təhsil sisteminin potensialı əsas götürülür. Həm də rəhbərin şəxsiyyətinin innovativliyi təyinedici rol oynayır. Bu mövqedən çıxış etsək, rəhbərin innovasiya potensialına mürəkkəb, polifunksiyalı struktur, innovativ idarəetmə qabiliyyətinə malik bir sistem kimi baxmalıyıq. Çünki rəhbərin innovasiya potensialı müəssisənin innovsiya proseslərini idarə edir, o cümlədən əməkdaşların fasiləsiz pedaqoji təhsilini idarə etmək imkanını təmin edir, şəxsiyyətin yeniləşmə, reflektor, innovasiya fəallığı qabiliyyəti (subyekt-subyekt, subyekt-obyekt), innovasiyalara münasibətini ifadə edən mühüm psixoloji amilləri dəyərləndirir və personalın müxtəlif layihələrdə iştirakına təminat verir.

İnnovasiyaların potensialı peşəkar-pedaqoji birliyin aldığı informasiya mənbələrindən də çox asılıdır. Bu sıraya monitorinq, proqnoz, statistik, demoqrafik, məkan və s. informasiyalar daxildir. Bu informasiyalar məhz pedaqoji kollektivin idarəedilməsini şərtləndirən mənbələrdir.

İnnovasiya potensialının inkişafına mane olan halları da nəzərdən keçirmək nəinki lazımdır, hətta vacibdir. Bunlara koqnitiv təfəkkür, müvəqqəti, sosial amillər aid ola bilər. İnnovasiyanın problemli sahəsini, həmçinin innovasiya potensialının dəyərləndirilməsi metodikası təşkil edir ki, onun da alətləri məcmusuna reytinq yanaşması, statistik metodlar və s. daxildir. Bütün yanaşmalar belə bir qənaətə gəlməyə əsas verməlidir ki, innovasiya potensialı təhsilin keyfiyyəti ilə düz asılılıqda olmalıdır. Ziddiyyət təşkil etməməlidir. Bu, innovasiya potensiallarının tərkib quruluşunu təşkil edən tərəflərin inkişaf dinamikasından asılıdır.

Tarixi reallıq göstərir ki, innovasiyalar qaçılmazdır və tərəqqi yolu məhz onların tətbiqindən keçir. Tərəqqi isə hər şeyi silib atmaq deyil, yenilikləri qavrayıb daha faydalı olanı əldə etmək, lazım olan retroinnovasiyaların belə yeni mexanizmlərini işləyib hazırlamaqdır.

Ölkəmizin təhsil sistemində həyata keçirilən tədbirlər, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2013-cü il 24 oktyabr tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında təhsilin İnkişafı üzrə Dövlət Strategiyası”nın təhsil işçilərinin qarşısına qoyduğu vəzifələr özlüyündə yeni yanaşmalar-fasiləsiz təhsil, ömürboyu təhsil, təhsilin müxtəlif formaları (formal, informal, qeyri-formal), İKT əsaslı təlim metodologiyası, rasionallaşdırma, distant təhsil, inklüziv təhsil, yaşlıların təhsili, əlavə təhsili, peşə ixtisas və regional-universal mərkəzlərin, komplekslərin, kampusların yaradılmasını ehtiva edir.

Bütün bunlar haqqında məlumata malik olmaq, nəzəri və praktik bilik əldə etmək məqsədilə institutlar, universitetlərarası öyrədici klasterlərin qurulması mexanizminin işlənib hazırlanması innovasiyalarla bağlı maarifləndirmə işini sürətləndirməyə, onların potensialını artırmağa və müqavimətləri əridərək zamanın çağırışına müvafiq yeni təhsil imici formalaşdırmağa xidmət edəcəkdir.