SNAYPER TÜFƏNGLİ ROMANTİK
Elimizə bahar gəldi, onunla da 8 Mart - Beynəlxalq Qadınlar günü. Bu, onun rəsmi adıdır. Qeyri-rəsmi isə yaşından asılı olmadan biz xanımların həmişəkindən daha gözəl görünmək, oğullarımız və nəvələrimiz, qardaşlarımız və ərlərimiz, dostlarımız və həmkarlarımız tərəfindən daha çox əzizlənmək istədiyimiz, qəlbimizi isindirən xoş və səmimi təbriklər gözlədiyimiz gündür. 8 Martla məni həm də adlı-sanlı həmvətənimiz, Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı, cəsur snayper Ziba Qəniyeva ilə əlaqədar xatirələrim bağlayır. Yəqin, ona görə ki, Ziba xanım bu bayramı çox sevirdi. O, təbiətən romantik ruhlu, artistlik qabiliyyətli, emosional insan idi, müharibə başlayanda Moskvada təhsil aldığı Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunun birinci kursundan könüllü surətdə cəbhəyə getmişdi. Müharibədən sonra isə diplomat işləyən ömür-gün yoldaşı ilə uzun illər xaricdə yaşasa da, martın ilk günlərində mütləq ona doğma olan Bakıya gəlməyə can atırdı.
Zibanı xatırlarkən kədərlə fikirləşirəm ki, müharibədən sonrakı illərdə bir çox yerlərdə asılan fotoşəkillərdən baxan, çiynində snayper tüfəngi olan bu qızı xatırlayan adamların sayı get-gedə azalır, o cümlədən də Ziba Qəniyevanın ötən əsrin 40-cı illərinin axırları - 50-ci illərinin əvvəllərində ali filologiya təhsili aldığı Azərbaycan Dövlət Universitetində. Universitetdə oxuduğu zaman tələbələr ucaboylu, qamətli, lakin aldığı ağır güllə yarasından yüngül axsayan müharibə qəhrəmanını görməyə necə də can atırdılar. Təəssüf ki, Ziba xanım artıq 10 ildir aramızda yoxdur.
...Ziba Qəniyeva qeyri-adi ömür sürmüşdür. Daşkənddə doğulmuşdu. Əslən azərbaycanlı olan atası Paşa Qəniyev müəllim və tərcüməçi idi. Hələ kiçik yaşlarından qızına XX əsrin əvvəllərində Şamaxı zəlzələsindən sonra tərk etdiyi uzaq Vətəninə - Azərbaycana məhəbbət hissləri aşılayırdı. Qadın hüquqları uğrunda mübarizənin fəallarından biri, milliyyətcə özbək olan anası qızına gözəl tərbiyə vermişdi. Hələ məktəbdə ikən, daha sonra fəhlə fakültəsində zərifliyi ilə rəfiqələrindən fərqlənən, gözəl rəqs edən Ziba bu sənəti peşəsinə çevirmək arzusunda idi. Ona görə də Xalq yaradıcılığı evində yorulmadan məşq edirdi. Elə rəqs müəlliminin təşəbbüsü ilə də 17 yaşlı Zibanı Moskvaya Teatr Sənəti İnstitutuna göndərmişdilər. Çoxları onun “Şərqin Yermolovası” olacağını deyirdi. Kim bilir, qəflətən maharibə başlamasaydı, bəlkə də belə olacaqdı.
...Bütün qrup könüllü surətdə cəbhəyə yollanmışdı. 1941-ci ilin sərt qışı idi və Moskvanı müdafiə etmək lazım idi. Gələcək artistlər hərb sənətinə yiyələnirdilər. Ziba tibb bacısı peşəsini öyrənmişdi, cərrahlara kömək edir, yaraları sarıyırdı. Sonra pulemyotçu oldu, lakin onun çox sərrast atəş açmaq bacarığını görəndə snayper məktəbinə göndərdilər. Maska-xalat geyinib bütün gecəni məşq edir, optik nişanlı tüfəngin sirlərini öyrənirdi. Xizəkdə gəzir, sambo fəndlərinə yiyələnmişdi.
Cəsur döyüşçünün snayper tüfənginin qundağında ilk kərtik 1942-ci ilin yanvarında cızıldı. Sonra onların sayı getdikcə artmağa başladı... Snayper-kəşfiyyatçı, kiçik leytenant Qəniyeva 128 faşisti məhv etmişdi. Ziba döyüşlərin birində gizləndiyi yerdən bədahətən çıxaraq piyadaları öz ardınca aparmış və nəticədə döyüş uğurla başa çatmışdı. İlk döyüş mükafatı olan Qırmızı Döyüş Bayrağı ordenini də onda almışdı. Gənc həmvətənimiz üçün müharibə 1943-cü ilin axırlarında başa çatdı: bir qrup silah yoldaşı ilə döyüş kəşfiyyata gedərkən şiddətli minomyot atəşi altına düşmüş və ağır yaralanmışdı...
Ziba Qəniyevanın cəbhədəki hünərləri həm müharibə illərində, həm də ondan sonrakı illərdə dəfələrlə qəzet materiallarının mövzusu olmuşdur. Tanınmış yazıçı və jurnalist, “Əsil insan haqqında povest”in müəllifi Boris Polevoy onun haqqında “Pravda” qəzetində yazmışdı. Teatr institutundakı müəllimi və cəbhə yoldaşı Aleksandr İsbax isə “Zvezda” jurnalında onun haqqında yazarkən xatırlayırdı ki, Ziba döyüşlərin ara verdiyi vaxtlarda böyük məmnuniyyətlə rəqs edir, şeirlər oxuyurdu. Elə Azərbaycan mətbuatında da müharibədən sonrakı ilk günlərdə və sonralar həmvətənimiz barədə xeyli yazılar dərc edilmişdi.
Ziba Qəniyeva Bakıya Sovet İttifaqının o vaxtkı böyük dövlət xadimlərindən birinin xanımı olan Mariya Fyodorovna Şvernikin məsləhəti ilə 1940-cı illərin ikinci yarısında gəlmişdi. M.Şvernik hospitalda ayağına gips qoyulmuş Zibanın yanından, demək olar, bir il çəkilməmiş, əslində, onu sağaltmışdı. Moskvada Zibanın kimsəsiz olduğunu bilən Şverniklər ailəsi onu öz evlərinə dəvət etmiş, bir növ övladlığa götürmüşdü. Günlərin bir günü Mariya Fyodorovna ona deyir ki, bəlkə sən atanın vətəninə, Azərbaycana gedəsən? Bizə danışıblar ki, orada cəsur snayper Ziba Qəniyevaya Azərbaycan xalqının qızı kimi böyük hörmət bəsləyirlər...
Elə buna görə də Ziba Azərbaycana gəlməyi qərara alır. Lakin əvvəlcə doğmalarına baş çəkmək üçün Daşkəndə gedir. Orada özbək kinematoqrafçılarının təklifini qəbul edib, o dövrdə çox populyar olan “Tahir və Zöhrə” filmində aşiq olmuş şahzədə Moahim rolunda çəkilir. Bu, onun üçün çox böyük sevinc idi...
Ziba Bakıda universitetin filologiya fakültəsini bitirir, Ali Partiya məktəbində dərs deyirdi. Bakıda ailə də qurur və diplomat olan həyat yoldaşı ilə az sonra Moskvaya gedir. Yenə də təhsil, gərgin əmək. Ziba rus ədəbiyyatından namizədlik dissertasiyası müdafiə edir. Hind fəlsəfəsinə maraq göstərir və Moskva Şərqşünaslıq İnstitutuna daxil olur, daha sonra Hindistanın paytaxtı Dehli yaxınlığındakı Aliqarx şəhərindəki universitetdə urdu dilini öyrənir. Hətta Cavahirləl Nehrunun və İndira Qandinin qonağı da olur.
Diplomat xanımı olan Ziba Qəniyeva taleyin hökmü ilə çox gəzib dolaşmışdır. Uzun illər Ankarada yaşamış və qadınların Yer üzündə sülh uğrunda mübarizə hərəkatında iştirak etmişdir. Axı, faşizmlə böyük savaşın iştirakçısı, sülh hüququnu əlində silah qazanmış Ziba xanım müharibənin nə demək olduğunu yaxşı bilirdi.
Ziba deyirdi ki, harada yaşasa da, həmişə qeyri-adi insanlarla rastlaşır və onun pərəstiş etdiyi şəxslərə və dostlarına çevrilirdilər. O, teatr sənəti ilə daxili əlaqələrini heç vaxt qırmadığı ilə qürur duyurdu. Moskvada tanınmış rejissor, Mossovet adına Teatrın bədii rəhbəri Yuri Zavadski ilə ünsiyyət saxlayır, aktrisa Natalya Fateyeva ilə dostluq edirdi. Zibanı Azərbaycanın xalq artisti Mehdi Məmmədovla hələ Moskvada Teatr Sənəti İnstitutunda oxuduğu illərdə başlayan dostluq münasibətləri bağlayırdı. Tahir Salahovla tanışlığı və böyük dostluğu da Moskvada başlamışdı. O, Ziba Qəniyevanın şəklini də çəkmişdir.
...Kədərli və narahat baxışlar, yaşamaq eşqini ifadə edən cizgilər... Zənnimcə, rəssam qəhrəmanını həyatda olduğu kimi təsvir etmişdi: romantik və eyni zamanda güclü və cəsur insan.
Elə buna görə də Ziba xanım başqalarının mərdliyi qarşısında baş əyirdi. Yəqin bu səbəbdən də, hər dəfə Bakıya gələndə, - sonuncu dəfə 1990-cı illərin ortalarında, mart ayında gəlmişdi, - Vətənimizin müstəqilliyi naminə canlarından keçmiş qəhrəmanların nurlu xatirəsi anmaq üçün mütləq Şəhidlər xiyabanını ziyarət edirdi.
