Bakı, 24 fevral (AZƏRTAC). Azərbaycanın yeni neft strategiyası çərçivəsində həyata keçirilən layihələr beynəlxalq aləmdə dövlətimizi sabit və etibarlı tərəfdaş kimi tanıtmışdır. Bu strategiyanın təməlində 1994-cü il sentyabrın 21-də dünyanın tanınmış neft şirkətləri ilə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” dayanır. Əsası xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyev tərəfindən qoyulan və Prezident İlham Əliyevin uğurla davam etdirdiyi bu strategiyada artıq yeni zaman - Azərbaycanın zəngin təbii qaz ehtiyatlarının dünya bazarlarına çıxarılması dövrü gəlib çatmışdır. Bu gün Azərbaycanın nefti və qazı 7 kəmər vasitəsilə müxtəlif ölkələrə ixrac olunur. Qədim neft diyarı kimi bütün dünyada məşhur olan Azərbaycan artıq beynəlxalq bazarda özünü həm də yeni təbii qaz mənbəyi, etibarlı və təhlükəsiz “mavi yanacaq” təchizatçısı kimi təqdim etmişdir. Hazırda Gürcüstan, Türkiyə, Rusiya, İran və Yunanıstan Azərbaycan qazının alıcıları sırasındadır.

Hazırda respublikada hasil olunan təbii qazın əsas hissəsi Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şahdəniz” strukturundan əldə edilir. Müstəqil Azərbaycanın tarixində ilk dəfə olaraq iri qaz-kondensat yatağı sayılan “Şahdəniz” 1999-cu ildə kəşf olunmuşdur. Xarici tərəfdaşlarla birlikdə işlənilən “Şahdəniz” dəniz akvatoriyalarında ən iri qaz-kondensat yataqlarından hesab edilir. Yatağın ehtiyatları 1,2 trilyon kubmetr qaz və 240 milyon tondan artıq kondensat həcmində qiymətləndirilir. “Şahdəniz” yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsi çərçivəsində hasil olunan qaza “Cənub qaz dəhlizi” layihəsi üçün əsas mənbə kimi baxılır. “Şahdəniz-2” layihəsi üzrə qazın ixracına 2017-ci ildən başlanılması planlaşdırılır.

Azərbaycan müstəqillik illərində qaz ehtiyatlarının kəşfi sahəsində əldə etdiyi uğurlar təkcə “Şahdəniz”lə yekunlaşmır. Müstəqillik dövründə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin (ARDNŞ) öz gücü ilə kəşf etdiyi ilk qaz yatağı olan “Ümid”, əslində, düzgün də adlandırılmışdır. İlkin hesablamalara görə, “Ümid” strukturunun karbohidrogen ehtiyatları 200 milyard kubmetr qaz və 40 milyon ton kondensat həcmində qiymətləndirilir. Bundan başqa, buraya “Babək” strukturundakı 400 milyard kubmetr qaz və 80 milyon ton kondensatı, həmçinin ilkin hesablamaları aparılan “Abşeron” yatağındakı 350 milyard kubmetr qaz və 45 milyon ton kondensatı, “Naxçıvan” perspektiv strukturundakı 300 milyard kubmetr qaz, 40 milyon ton kondensatı, “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokunun dərinlikdə yerləşən 360 milyard kubmetr qaz ehtiyatını da əlavə etsək kifayət qədər böyük rəqəmin alındığını görərik. Bu isə ölkəmizin böyük qaz ixracatçısı kimi dünya bazarlarına yol axtarmasına zəmin yaradır.

Qeyd edək ki, 2015-ci ildə ölkə üzrə neft hasilatının 50-55 milyon tona, qaz hasilatının isə 30 milyard kubmetrə çatacağı nəzərdə tutulur. Bu isə regionun və Avropa İttifaqı ölkələrinin enerji təhlükəsizliyinin qorunmasında Azərbaycanın rolunun qarşıdakı illərdə daha da artacağına zəmanət verir. 2020-ci ilədək Avropanın enerji istehlakının 70 faizinin, 2030-cu ilədək isə 85 faizədək hissəsinin idxal hesabına təmin ediləcəyi barədə ekspert rəyləri fonunda Azərbaycanın təbii qazının bu bazarlara nəqli xüsusən böyük əhəmiyyət kəsb edir. Əsas bazarı Rusiya olan Avropa, nəql olunan qazı bir mənbədən almaq istəmir. Çünki bir mənbədən asılı olmaq onlar üçün heç də sərfəli deyildir. Yaxın keçmişdə Ukrayna ilə Rusiya arasında yaşanan qaz böhranını nəzərə alsaq, Avropa qaz nəqlinin şaxələndirilməsində maraqlıdır. Çünki onlar yenidən soyuq qış günlərində “donmaq” istəmirlər. Həmçinin ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi Azərbaycanın da milli maraqlarına cavab verir. Dünyada yaranmış yeni vəziyyətdən və ölkədə istehsal olunan təbii qazın həcminin sürətlə artmasından, yeni böyük yataqların kəşf olunmasından sonra qazın nəqli ilə bağlı müzakirələr daha da intensivləşmişdir. Son vaxtlar region ölkələrinin gündəmində duran məsələlərdən biri də Xəzər qazının Avropaya hansı marşrutla nəql olunacağıdır.

Aparılan hesablamalara görə, Azərbaycan ərazisi ilə 2020-2025-ci illərdə 50-55 milyard kubmetr həcmində qazın nəql olunacağı gözlənilir. Nəql olunacaq təbii qaz mənbələrinə tək ölkəmizin ehtiyatları deyil, qonşu ölkələr - Türkmənistan və Qazaxıstandan tranzitlə göndəriləcək qaz da daxildir. Burada Azərbaycan və Türkmənistan arasında “Transxəzər” qaz kəmərinin tikintisi ilə bağlı kifayət qədər ümidverici danışıqların getdiyini də vurğulamaq yerinə düşərdi. Artıq Xəzər qazının Avropaya çatdırılması üçün yeni layihələr haqqında düşünməyin vaxtı çoxdan yetişmişdir.

Xatırladaq ki, 2011-ci ilin yanvarında Bakıda Prezident İlham Əliyev ilə Avropa Komissiyasının sədri Xose Manuel Barrozu arasında “Cənub qaz dəhlizi haqqında Birgə Bəyannamə” imzalanmışdır. Bəyannamə Avropa təsisatları ilə Azərbaycan arasında bu sahədə əməkdaşlığı əhatə edir. Qeyd edək ki, “Cənub qaz dəhlizi” çərçivəsində ölkəmizə bir neçə nəql marşrutu təqdim olunmuşdur. Onlardan da biri italyan bəstəkar Cüzeppe Verdinin 1842-ci ildə yazdığı operanın personajı Babil kralının adı ilə adlandırılan “Nabukko”dur. “Nabukko” qaz kəməri Xəzər regionundan təbii qazını Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə, Bolqarıstan, Macarıstan, Rumıniya və Avstriya vasitəsilə Mərkəzi Avropaya nəql edəcəkdir. Layihənin maksimum gücü ildə 31 milyard kubmetrdir. Digər bir layihə isə ITGI (Interconnector Turkey-Greece-Italy) qaz kəməridir. Bu kəmər sonradan genişlənmək imkanı ilə ilkin olaraq 10 milyard kubmetr qazın nəqlini nəzərdə tutur. ITGI qaz kəməri Azərbaycandan Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Yunanıstana, sonra isə İtaliyaya qədər uzanacaqdır. Üçüncü layihə Transadriatik qaz kəməridir (TAP). Başlanğıcını Yunanıstandan götürəcək, Albaniya ərazisindən və Adriatik dənizindən keçərək daha sonra İtaliyayadək uzanacaq kəmərin ilkin buraxılış qabiliyyətinin ildə 10 milyard kubmetr, maksimum isə 20 milyard kubmetr qaz təşkil etməsi nəzərdə tutulur. Layihənin 2017-ci ilədək istismara verilməsi nəzərdə tutulur.

Onu da vurğulamaq yerinə düşərdi ki, bp şirkəti də “Cənub-Şərqi Avropa boru kəməri” (SEEP) alternativ təbii qaz xətti layihəsini irəli sürmüşdür. Layihəyə əsasən, 2018-ci ildən başlayaraq ildə 10 milyard kubmetr həcmində qazın artıq mövcud qaz kəmərləri ilə əvvəlcədən magistral boru kəmərləri ilə birləşən Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Serbiya və Xorvatiyaya nəqlini həyata keçirməyi nəzərdə tutur.

Hazırda “Şahdəniz” konsorsiumu Azərbaycan qazının Avropaya nəqli üzrə marşrutun müəyyən olunması üçün təqdim olunan boru kəməri layihələri ilə bağlı təklifləri nəzərdən keçirir. Göründüyü kimi, İTGİ və TAP İtaliyaya, digər iki layihə isə Mərkəzi Avropaya istiqamətlənmiş qaz kəmərləridir. Artıq “Şahdəniz” konsorsiumu ilkin mərhələdə İtaliya istiqamətində olan qaz kəməri layihəsini - İTGİ və TAP-ı dəyərləndirmişdir. Bu iki potensial layihədən İTGİ konsorsiumunun qabaqcadan elan etdiyi meyarlara uyğun gəlmədiyi üçün, proses bundan sonra TAP ilə davam etdiriləcəkdir. Növbəti mərhələdə isə Mərkəzi Avropaya yönəlmiş iki potensial layihə - “Nabukko” və SEEP dəyərləndiriləcəkdir.

Konsorsiumun ITGI ilə bağlı qərarı açıqlandıqdan sonra hazırda gündəmdə üç variant - TAP, “Nabukko” və SEEP layihələri qalmışdır. Qabaqcadan elan olunmuş meyarlar üzrə keçirilən dəyərləndirmələr üzrə yekun qərarın isə gələn il verilməsi gözlənilir.

Bundan başqa, 2010-cu ilin aprelində Buxarestdə Azərbaycan, Gürcüstan və Rumıniya arasında AGRI (Azerbaijan-Georgia-Romania Interconnector) layihəsinin reallaşması ilə bağlı “Qaz tədarükü sahəsində əməkdaşlıq haqqında” Memorandumun imzalanması Avropa ölkələrinə qaz tədarükü sahəsində yeni imkanların yaranmasından xəbər verir. AGRI layihəsi Xəzər bölgəsində hasil edilən təbii qazın Azərbaycan və Gürcüstan ərazisindən nəql edilərək mayeləşdirilməsini, daha sonra Qara dəniz vasitəsilə Rumıniya və Macarıstana, potensial olaraq digər Avropa bazarlarına daşınmasını nəzərdə tutur.

Son olaraq, ötən il dekabrın 26-da Azərbaycan ilə Türkiyə arasında imzalanan “Transanadolu təbii qaz boru kəmərini (TANAP) də vurğulamaq istərdim. “TANAP” layihəsi ilə Azərbaycanda hasil olunan təbii qaz Gürcüstandan keçərək Türkiyə vasitəsilə Avropaya nəql olunacaqdır. Layihə “Şahdəniz” yatağının işlənilməsinin 2-ci mərhələsinin əsas elementlərindən biridir. Bu, Azərbaycan, Türkiyə və Avropa üçün böyük önəm daşıyır. “Şahdəniz-2” layihəsi çərçivəsində Azərbaycandan ildə 16 milyard kubmetr qaz Türkiyəyə nəql olunacaq, bunun 6 milyard kubmetri qardaş ölkənin istifadəsinə veriləcək, 10 milyard kubmetri isə Avropaya ixrac ediləcəkdir. Layihə üzrə hazırda əməli işlər həyata keçirilir. Kəmərin ötürmə gücünün artırıla biləcəyini də nəzərə alsaq, “Transanadolu” qaz boru kəmərinin Azərbaycan üçün perspektivli layihə olduğunu görərik. Çünki Azərbaycan, qazı öz kəməri vasitəsilə Türkiyənin qərb sərhədlərindən birbaşa avropalı istehlakçılara satmaq imkanı əldə edəcəkdir. Həqiqətən də bu layihə indiyədək neft ixracatçısı kimi tanınan Azərbaycanı beynəlxalq əhəmiyyətli qaz ixracatçısına çevirəcəkdir.

Göründüyü kimi, Avropa dövlətlərinin və Azərbaycanın qazın şaxələndirilmiş yollarla nəqli barədə mövqeləri üst-üstə düşür, artıq bu istiqamətdə iddialı layihələr də mövcuddur. Bütün bu layihələr Xəzər qazının, xüsusən də Azərbaycanda hasil olunacaq “mavi yanacağ”ın dünya bazarlarına nəqlini nəzərdə tutur. Azərbaycan necə ki, neftin dünya bazarlarına çıxarılmasında önəmli və etibarlı tərəfdaş statusunu qazanmışdırsa, artıq yeni dövrdə qaz sahəsində də o statusu qazanmaqdadır. Bəli, bütün proseslər Azərbaycanda hasil olunacaq qazın Avropaya çatdırılması istiqamətində gedir. Artıq əminliklə demək olar ki, yaxın gələcəkdə Avropa Azərbaycan qazı ilə isinəcəkdir. Bu isə, Azərbaycana əlavə üstünlüklər qazandıracaqdır.

Ceyhun Rüstəmov

AZƏRTAC-ın müxbiri