Bakı, 2 yanvar (AZƏRTAC). Dahi Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın heç bir zamanın və məkanın ölçüsünə sığmayan yaradıcılığı ədibin istər sağlığında, istərsə də onun haqq dünyasına qovuşmasından sonra ədəbiyyat tənqidçiləri, ayrı-ayrı tədqiqatçılar tərəfindən hərtərəfli tədqiq olunmuşdur. Çox təqdirəlayiq haldır ki, bu gün görkəmli şairin yaradıcılığına tanınmış tənqidçilər və ədəbiyyatşünaslarla yanaşı, bu sahədə ilk kövrək addımlarını atan gənclər də həvəslə müraciət edirlər. 

Belə gənclərdən biri - Şimali Kipr Doğu Akdeniz Universitetində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Tələbə Cəmiyyətinin sədri Elçin Suleymanov böyük şairimiz Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın yaradıcılığı ilə bağlı fikirlərini AZƏRTAC ilə bölüşür.

Bir kitabın ilhamı ilə yola çıxarkən

Evimizdə olan və uşaq vaxtı tez-tez vərəqlədiyim “Yalan dünya” kitabını xatırlayıram. O kitabı ki, orada Azərbaycan mədəniyyətinin və ədəbiyyatının salnaməsindən incilər toplanmışdır. Bu, Şəhriyar yaradıcılığıdır. Ölməz əsərləri, hüdudsuz düşüncələri ilə 50 milyonluq xalqın qəlbində əbədilik qazanmış, ömrü boyu Bakı həsrəti ilə yaşayan və qovrulan, Şərqin həmişəyaşar ədəbiyyat liderinin xatirəsini anmaq üçün Təbrizə yollandım, ölməz şairin məzarını ziyarət etdim.

Xoşginabda doğulan düha

1906-cı ildə qədim Təbrizin Qaraçəmən oylağının Xoşginab kəndində bir Azərbaycan türkü dünyaya göz açdı. Uşaqlıq illəri ruhu və cismi qədər sevdiyi döğma kəndində keçdi. Xoşginabın təbiəti, elin adət-ənənəsi, sevincli və kədərli günləri, məişəti, təsərrüfatı, şübhəsiz ki, onun yaddaşında dərin izlər buraxdı. Kəndin enişli-yoxuşlu yolları, Heydərbaba dağı Məhəmmədhüseyni Vətənə və torpağa bağladı, onun bədii təfəkkürünün formalaşmasına öz təsirini göstərdi.

İranda şah hakimiyyətinin tüğyan etdiyi və hərc-mərcliyin baş alıb getdiyi bir vaxtda kiçik Məhəmmədhüseyn ərəb dili və ədəbiyyatı ilə maraqlanır, şeirlərini “Ədəb” jurnalında dərc etdirirdi. Bununla yanaşı, o, Azərbaycan ədəbiyyatının ölməz dahilərinin kitablarından bəhrələnərək, Vətən və yurd eşqi ilə zamanının yazarı tituluna sahib olmağa doğru yol alırdı. Şəhriyar təxəllüsü ilə yaradıcılığını davam etdirən bu gənc 1924-cü ildə həm də Tehran Tibb İnstitutuna daxil olur. Ədəbi fəaliyyət və tibbi təhsil, bədii təxəyyül və elmi təfəkkür .... Bəli, o, dahi idi. Dahilər isə 100 ildən bir doğulur və şübhəsiz ki, mənsub olduqları nəsil və yaşadığı mühitdə fərqli düşüncə və davranışları ilə seçilirlər. Beləliklə, Şəhriyar yaradıcılığının mühüm atributları gənclik çağlarında müşahidə olunur və eyni zamanda, coşqun gəncliyinin unudulmaz şah əsəri - Sürəyyası da...

Unudulmaz və ağrılı sevgi

Qələm dostlarımla söhbət zamanı onlardan bəzən “Şair, yazıçı, sənətçi sevgisi heç vaxt unudulmur, nakam məhəbbət onların həyatında Məcnun və Leyli rolunu oynayır” və digər bu kimi fikirləri eşidirəm.

Şəhriyarın həyat və yaradıcılığını araşdırarkən belə fikirlərin öz təsdiqini tapdığının şahidi olmaq mümkündür. Şairin unudulmaz sevgisi ağrılı-acılı, bəzən isə hekayələrdə və nağıllarda olduğu kimi, dramatik, əfsanəvi keçmişdir. Bəlkə də elə buna görə şair Vətəninə, millətinə bağlı olmuş və təmiz adı, zəngin yaradıcılığı, fəlsəfi düşüncəsi, realist baxışı ilə Şərqdə dühaya çevrilmişdir?! O, sevdi, bütün varlığı ilə könlünü Sürəyya adlı bir qıza verdi, amma Şah rejiminin barmağı burada da göründü; nağıllarda, dastanlarda olduğu kimi...

Ata ocağı Təbrizdən sürgün və ya bir

sevginin qurbanı

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar yoxsul, gücsüz Məcnun oldu həyatında... Şah hökumətinin məmuru utanmadan, həya etmədən, namərdliklə o gəncin sevgisinə əl uzatdı, əngəl törətdi, çünki ağbəniz Sürəyya onun da qəlbinə hakim kəsilmişdi. Məmur Şəhriyarı doğma ocağından - Təbrizindən sürgün etdi. Gəncin həyatı payız yarpaqları tək soldu. Sevgisindən, ata ocağından, ailəsindən ayrılması ona artıq həsrət çəkən qəlb və Vətən şairi adlandırmaq imkanı verdi... Bir tərəfdən şah idarəçiliyinin amansız təhdidi, digər tərəfdən Şimal həsrəti Şəhriyarı həyatın amansız yollarında çətin sınağa çəkdi. O isə bu sınaqdan yaradıcılığı vasitəsilə, adını tarixə yazaraq, əfsanəvi qəhrəmana çevrilməklə çıxdı. Həsrət, nisgil Şəhriyarın ölməz ədiblərdən olan Əli Tudəyə, Süleyman Rüstəmə və Bəxtiyar Vahabzadəyə müraciətlə yazdığı şeirlərində də görünür. Bəlkə də uşaqlıq və yeniyetməlik çağlarımda bu dahi söz ustasının əsərlərini oxumaqla, sonra isə Ordubaddakı həyətdə samovar çayı içə-içə həsrətlə Arazı, Savalanı seyr edərək xəyala dalmaqla qədim Oğuz diyarına olan məhəbbətimi Şəhriyarın düşüncəsi və poetikası ilə tamamlayırdım?! Əli Tudənin şairin ölümü ilə əlaqədar yazdığı şeir də məni çox təsirləndirmişdi:

Əyər o yerlərdə görsən Səhəndi

Soruş Ərdəbili, Xoyu, Mərəndi,

De ki, söz süfrəmiz güldü, çəməndi

Nə yanan, nədəki solandı şair...

Araz həsrəti xəyalımdan çəkilmirdi və elə o zaman xəyalımın qanadında tarixçilərin zaman-zaman gündəmə gətirdikləri “Vətən haradan başlanır?” sualına cavab tapdım. Vətən nəsildən, kökdən və millətin soykökünün, bir də zamanının dühasına çevrilən böyük Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın yaşayıb yaratdığı torpaqdan başlanır...

Təbrizdən uzaqlarda - həsrət illəri

Təbrizdən kənarda yaşamağa məcbur edilən şair doğma vətənindən uzaqlarda ailə qurur, Tehranda fəaliyyətini davam etdirir. Şah rejiminin amansız daxili və SSRİ-nin “bağlı qapı” prinsipinə əsaslanan xarici siyasəti nəticəsində Şəhriyar varlığı qədər sevdiyi doğma Təbrizinə və Şimali Azərbaycana (o zamankı Azərbaycan SSR) gələ bilmir. Bəlkə də Təbriz və Azərbaycan həsrəti onu “həqiqətin carçısı” etmişdi. O, Azərbaycandan, Təbrizdən, Heydərbabadan, nisgilində olduğu Bakıdan ilham aldı, yazdı, yaratdı və bununla mənsub olduğu ulu millətin-Azərbaycan xalqının mənəvi ruhunu yaşatdı... Şəhriyarın televiziya kanalına müsahibəsində söylədiyi “tələbəliyimdə aldığım pencəyi 21 ildir ki, geyirəm” sözləri yaşadığı mühitdə böyük söz ustadına şairə verilən “qiymətin” göstəricisi idi...

“Heydərbabaya salam’’ və Vətənə

mənən bağlılıq

Milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunub saxlanması, poetik dillə tərənnümü baxımından Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın ulu keçmişimizi, kökü minilliklərdən gələn adət və ənənələrimizi özündə cəmləşdirən “Heydərbabaya salam” adlı şah əsərinin böyük tərbiyəvi əhəmiyyəti vardır. Əsər Şəhriyarı nəinki o taylı, bu taylı Azərbaycanda, eyni zamanda, bütün dünyada tanıtdı. Ömrünün son çağlarında şah rejiminin devrildiyi zaman Şəhriyar doğma diyarı Təbrizin Qaraçəmən kəndini ziyarət etmiş, adət-ənənələrimizi “Heydərbaba” dağının timsalında poeziyanın dilinə çevirmişdir.

Psixoloji düşüncəmə söykənərək söyləyə bilərəm ki, Şəhriyar vaxtı ilə Təbrizdə varlığını qoyub getmiş, qohum, el sevgisini hər zaman xatirələrində olduğu kimi yaşatmışdı. Qaraçəmənə gələndə isə bu hissi görmədiyindən zəmanədən şikayətlənmişdi. Çünki zaman artıq öz işini görmüş, bir vaxt xəyalında qoruyub saxladığı yerlər, adət-ənənə dəyişilmiş, yaxın qohumları dünyadan köçmüşdü. Bütün bunlardan məyus olan Şəhriyar poetik dillə zamana qarşı üsyan etmişdir:

Heydərbaba, gəldim səni yoxlayam,

   Bir də yatam, qucağında yuxlayam,

Ömrü qovam, bəlkə burda haxlıyam,

    Uşaqlığa deyəm: bizə gəlsən bir,

   Aydın günlər, ağlar üzə gülsən bir!

Zaman keçir, üfüqlərə yol salır,

Karvan kimi uzaqlarda toz qalır,

Duman gəlir, ürəkləri çulqayır,

Ürək deyir: “Zaman, keçmə, aman dur,

Keçənlərdə gözüm var, bir dayan dur”.

`“Heydərbabaya salam” poeması Cənubda və Şimalda yaşayan azəri türklərini qəflət yuxusundan ayılmağa, milli adət-ənənələri yaşatmağa səsləyir. Poemada xalqımızın ümummilli nəğməsi olan “Sarı gəlin”in tərənnümü isə ismətli Azərbaycan gözəlinin namusunu və Azərbaycan gəncinin həsrətli sevgisini ifadə edir:

Heydərbaba, dağın, daşın sərəsi,

Kəklik oxur, dalısında fərəsi,

Quzuların ağı, bozu, qərəsi,

Bir gedəydim dağ-dərələr uzunu,

Oxuyaydım: “Çoban, qaytar quzunu”.

Heydərbaba, Sulu yerin düzündə,

Bulaq qaynar çay-çəmənin gözündə,

Bulaqotu üzər suyun üzündə,

Gözəl quşlar ordan gəlib keçərlər,

Xəlvətləyib bulaqdan su içərlər.

Oğuz salnaməsinin mədəniyyət atributlarını özündə cəmləşdirən əsərdə şair Azərbaycanın Novruz adət və ənənələrini Xoşginabin timsalında dünyaya tanıtdırmışdır. Məsələn, Ordubad rayonunun Dəstə kəndində ilaxır çərşənbədə şal sallayıb qapı-qapı gəzərlər. Amma maraqlı budur ki, adamlar qursaq adlandırdıqları şalın bir ucuna ip bağlayar və qapını açıb qəflətən şalı atarlar. Ev sahibi şalın içini doldurduqdan sonra qəflətən ipi tərpədər və şalı bayıra atar. Şal sahibi iplə şalı dartar və sovqatını kisəsinə doldurub başqa qapıya yollanar. Bayramqabağı evlərin təmizlənməsi, açar salıb qapıda pusma kimi adət-ənənələr də bölgələrimizdə davam etməkdədir ki, bu da Şəhriyar şeirinin xəlqiliyindən xəbər verir:

Bayram idi, gecəquşu oxurdu,

Adaxlı qız bəy corabın toxurdu,

Hər kəs şalın bir bacadan soxurdu,

Ay nə gözəl qaydadı şal sallamaq,

Bəy şalına bayramlığın bağlamaq.

Bayram olub, qızıl palçıq əzərlər,

Naqqış vurub, otaqları bəzərlər,

Taxçalara dizmələri dizərlər

Qız-gəlinin fındıqçası, hənası,

Həvəslənər anası, qaynanası

Saray şairliyini qəbul edənlərin yaradıcılığı heç də hər zaman cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmir. Şəhriyar isə hər kəsin qəlbində “taxt qura” bilmişdir. Onun fəryadı xalqın səsinə çevrilib dillər əzbəri olmuş, İranın yüksək kürsülərində eşidilmişdir. “Heydərbaba şairi” kürsü sahiblərinin hüzuruna belə getmədi. Onlar görkəmli şairin məzarını ziyarət etdilər, çünki onun ədəbi fəaliyyəti bütün Şərqə səs salmışdı ...

Şəhriyar vətənpərvər, milli duyğuların tərənnümçüsü, dövründən şikayətlənən şairdir. Azərbaycanı ikiyə bölən Türkmənçay müqaviləsinə münasibəti şairin ədəbi-fəlsəfi düşüncələrinin təbliğ etdiyi ideyanı bir daha təsdiqləyir:

Bir uçaydım bu çırpınan yelinən,

Bağlaşaydım dağdan aşan selinən,

Ağlaşaydım uzaq düşən elinən,

Bir görəydim ayrılığı kim saldı?

Ölkəmizdə kim qırıldı, kim qaldı?

Dəfn və anım günü

Şəhriyar 1988-ci ilin payızına təzəcə qədəm qoyacağı bir gündə - sentyabrın 18-də həyatdan köçdü. Həmin gün bütün Azərbaycan şairləri onun ölümü ilə barışa bilməyib fikirlərini sətirlərə köçürmüşlər. Nisgilli şairin ölümünə kədərlənən Əli Tudə yazmışdır:

Nə etmək, hər zaman təmtəraq omur,

Sən vüsal gəzirsən, bir soraq olmur...

Nisgilli ürəklə bacarmaq olmur,

Yol çəkən gözlərim sulandı, şair.

PS: Şərqin sönməz günəşinin məzarını ziyarət üçün Təbrizdə olarkən yaşlı bir baba ilə söhbət etdim. Şəhriyardan danışdı, görkəmli şair haqqında bir gənc gözü ilə düşüncələrimi yazmağıma dair arzusunu bildirdi. Bu söhbətdən haradasa iki il keçir. O zaman “Mütləq, baba arzuların gerçəkləşər” deyə ona söz versəm də, sonra nədənsə dahi söz ustadı ilə bağlı düşüncələrimi ağ kağıza köçürmək cəhdim heç cür alınmadı.

Günlərin bir günündə təsadüfən adada kitablarıma baxarkən “Yalan dünya”nı gördüm və baba ilə aramızda keçən o söhbəti xatırladım. Bu gün bəlkə də o insan həyatda yoxdur, amma mənim o aqil insana borcum qalırdı. Mən mənəvi borclarını Vətən və xalq qarşısında ödəmiş Şəhriyarları unutmamaq diləyi ilə və xəyallarımı gerçəkləşdirərək borcumdan çıxmağa çalışdım....