Naxçıvan, 29 may (AZƏRTAC). 1990-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası olduqca gərgin bir dövr yaşayırdı. Bu dövrdə sərhədyanı kəndləri ermənilər tərəfindən işğal və qarət olunan, dincliyi əlindən alınan Naxçıvan ulu öndər Heydər Əliyevin dediyi kimi, “taleyin ümidinə buraxılmış tənha ada”nı xatırladırdı. Azərbaycanın əsas əraziləri ilə nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələri kəsildikdən sonra iqtisadi və siyasi böhran içində boğulan, adamların son ümidi olan ov tüfəngləri də yığılandan sonra erməni təcavüzü qarşısında əliyalın və köməksiz vəziyyətdə qoyulan Naxçıvan əhalisi çıxış yolu tapa bilmirdi. Ümummilli lider Heydər Əliyevin 1990-cı il iyul ayının 22-də Naxçıvana qayıdışı nəticəsində muxtar respublika işğal, əhalisi isə qaçqın ömrü yaşamaq təhlükəsindən xilas oldu.

1990-1993-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında ulu öndərimizin rəhbərliyi ilə tarixi qərarlar qəbul edildi, muxtar respublikanın erməni təcavüzündən xilas edilməsi, böhranlı vəziyyətdən çıxarılması, blokadanın vurduğu ziyanın aradan qaldırılması üçün tədbirlər görüldü, Türkiyə və İranla iqtisadi əlaqələr yaradıldı.

Həmin dövrdə Naxçıvanın düşdüyü ağır vəziyyətdən xilas edilməsi istiqamətində həyata keçirilən ən mühüm tədbirlərdən biri Araz çayı üzərində Türkiyə ilə Naxçıvanı bir-birinə bağlayan Sədərək-Dilucu körpüsünün inşa olunmasıdır. 1992-ci il may ayının 28-də Sədərək-Dilucu körpüsü istifadəyə verilmişdir.

Hələ 1992-ci ilin martında Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri kimi ümummilli liderin bölgəni blokada məngənəsindən xilas etmək məqsədi daşıyan Türkiyə səfəri muxtar respublikanın ən zəruri ehtiyaclarının həlli baxımından uğurlu nəticələrlə yadda qalmışdır. Bu səfərdən sonra kommunikasiya, nəqliyyat və digər sahələrdə faydalı əməkdaşlığın əsası qoyulmuşdur. Bununla yanaşı, daha geniş xarakter alan dostluq münasibətlərinin dolğun şəkildə həyata keçirilməsində Sədərək-Dilucu körpüsünün açılışının da müstəsna əhəmiyyəti olmuşdur. Körpünün qısa zamanda tikilməsi o vaxtkı Türkiyə hökumətinin başçısı Süleyman Dəmirəllə ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin dostluq münasibətlərinin bəhrəsi idi. Sədərək-Dilucu körpüsünün açılış mərasimində ümummilli liderimiz özünün təşəbbüsü ilə tikilmiş bu körpünü ölkələrimiz arasındakı 70 illik ayrılığı aradan qaldıran ümid, həsrət körpüsü adlandıraraq demişdir: “Bu gün bu qocaman Araz çayı üzərində, qədim türk dünyasında, Azərbaycan torpağında böyük bir tarixi hadisə baş verir. Türkiyə ilə Azərbaycan arasında “Ümid” körpüsü açılır. Biz azərbaycanlılar, türklər əsrlər boyu Araz çayının o sahilində, bu sahilində dost, qardaş kimi yaşamışıq. Ancaq son 70 ildə bir-birimizlə görüşmək üçün, əlaqə saxlamaq üçün həsrət çəkmişik. Son 70 ildə biz bu görüşü həsrətlə gözləmişik. İndi isə bizim bu arzularımız, diləklərimiz həyata keçibdir. Naxçıvan ilə, Azərbaycan ilə Türkiyəni bağlayan nəhəng bir körpü tikilmişdir”.

Naxçıvanla Türkiyə arasında salınmış Sədərək-Dilucu körpüsü ulu öndər Heydər Əliyevin naxçıvanlılara dar gündə təhlükəsiz həyat töhfəsi olmaqla, həm də bu bölgənin beynəlxalq aləmə ilk çıxış vasitəsi kimi yadda qalmışdır. Körpünün istifadəyə verilməsində o dövrdə Türkiyə Respublikasının Baş naziri Süleyman Dəmirəlin də misilsiz xidmətləri olmuşdur. O, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin deputatlarından, hökumət üzvlərindən, ictimaiyyət və mətbuat nümayəndələrindən ibarət böyük bir heyətlə Naxçıvana gələrək Sədərək-Dilucu körpüsünün açılışında çıxış etmişdir. Təbii ki, körpünün tikilməsi və Süleyman Dəmirəlin də iştirak etdiyi açılış tədbiri regionun Sədərək sərhəd yaşayış məntəqəsinin erməni həmlələrinə məruz qaldığı vaxta təsadüf etdiyindən, əhali arasında əhval-ruhiyyənin yüksəlməsinə də ciddi təsir göstərmişdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının 75 illik yubileyi münasibətilə keçirilən tədbirlərdə iştirak edən ulu öndərimiz Heydər Əliyev çıxışlarının birində bu körpünün açılışı zərurətini belə xarakterizə etmişdir: “Belə bir körpü tikmək bizim bir azərbaycanlı kimi, şəxsən mənim on illərlə qəlbimdə olan arzu idi, - bizi Türkiyədən ayırdılar, Türkiyə ilə bizim cəmisi 11 kilometr, o da Naxçıvanda, sərhədimiz var, bu sərhəddən Araz çayı keçir, heç bir şey mümkün deyildir, - bu fikir mənim qəlbimdə on illərlə yaşayırdı. Mən özümü xoşbəxt hesab edirəm ki, gördüyüm bütün başqa işlərlə bərabər o ümid, həsrət körpüsünün qısa müddətdə tikilməsinin, yaranmasının təşəbbüskarı oldum. Biz dostumuz Süleyman Dəmirəlin və Türkiyə hökumətinin himayəsi, köməyi ilə bunu etdik. Naxçıvan Türkiyəyə açıldı”.

Bir sıra politoloqlar, ekspertlər Türkiyə-Azərbaycan, Naxçıvan əlaqələrinin bugünkü səviyyəsini, türk dünyasının birlik və bütövlük ideyalarının gerçəkləşdirilməsi istiqamətində görülən işləri şərh edərkən Sədərək-Dilucu körpüsünün əhəmiyyətini xüsusi vurğulayırlar. Azərbaycanla Türkiyə arasında reallaşdırılan nəhəng neft-qaz layihələrinin, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin əsası məhz bu körpünün açılışı ilə qoyulmuşdur. Bu mənada Sədərək-Dilucu körpüsü təkcə XX əsrin 90-cı illərinin əvvəlində ağır blokada şəraitində yaşayan Naxçıvanın xilası naminə açılmamış, həm də Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin inkişafının başlanğıcı olmuşdur. Bu körpü, eyni zamanda, Türkiyənin Şərq vilayətlərinin inkişafına da şərait yaratmışdır.

Həmin tarixi hadisənin baş verdiyi vaxtdan 19 il keçir. Ötən dövr ərzində Sədərək-Dilucu körpüsü qardaş ölkələr olan Türkiyə ilə Azərbaycan arasında etibarlı vasitəyə çevrilmişdir.

Əsası ulu öndərimiz tərəfindən qoyulan Türkiyə ilə dostluq, qardaşlıq əlaqələri bu gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Hazırda Azərbaycanla Türkiyə arasında həyata keçirilən enerji layihələri ölkələrimizin beynəlxalq nüfuzunun artmasına və dünyada söz sahibi olmasına şərait yaratmışdır. Bu əlaqələrin dinamikası Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Türkiyə Respublikasının yaxın bölgələri arasında tarixən yaranmış münasibətlərdə də öz əksini tapır.

Mustafa Kamal Atatürkün “Türk qapısı” adlandırdığı Naxçıvana Türkiyə Cümhuriyyəti daim diqqətlə yanaşmışdır. Türkiyə muxtar respublikaya verdiyi dəstəyi bu gün də davam etdirir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin Türkiyəyə səfərləri, 2008-ci ildə Türkiyə Baş nazirinin Naxçıvana səfəri, 2010-cu ildə Türkiyə Prezidenti Abdulla Gülün Türkdilli Ölkələrin Dövlət Başçılarının IX Zirvə görüşündə iştirak üçün muxtar respublikaya gəlməsi, ötən il isə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbovun Türkiyəyə səfəri zamanı Qars müqaviləsinin bir daha gündəliyə gətirilməsi, əlaqələrin inkişafı istiqamətində əldə olunan razılaşmalar qardaş ölkənin Azərbaycanın bu qədim diyarına verdiyi dəyərin əyani ifadəsidir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi sədrinin 2010-cu ilin 26-29 aprel tarixlərində Türkiyə Respublikasına rəsmi səfəri Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasındakı münasibətlərin inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Səfər çərçivəsində Ali Məclisin sədri Türkiyə Respublikasının Prezidenti Abdullah Gül, Baş nazir Rəcəb Tayyib Ərdoğan, xarici işlər naziri Əhməd Davudoğlu, dövlət naziri Hayati Yazıcı və Türk Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi ilə görüşlər keçirmişdir. Bu görüşlərin nəticəsi olaraq 2010-cu il iyulun 17-də Naxçıvan şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkəti ilə Türkiyənin BOTAŞ şirkəti arasında Türkiyədən Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasına qaz kəmərinin çəkilməsi barədə niyyət protokolu imzalanmışdır. 2010-cu il iyunun 24-də Türk Hava Yollarının “Anadolu JET” şirkəti ilə Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanı arasında bağlanmış müqaviləyə əsasən İstanbul-Naxçıvan-İstanbul təyyarə reysi fəaliyyətə başlamışdır.

Ötən ilin oktyabrında Azərbaycan-Türkiyə biznes forumunun Naxçıvanda keçirilməsi iqtisadi əlaqələrin yeni müstəvidə inkişafı üçün əlverişli imkanlar açmışdır. Muxtar respublikanın sürətli sosial-iqtisadi inkişafı, ixrac potensialı, eləcə də qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq imkanları türk iş adamlarının bölgəyə marağını xeyli artırmışdır. Bütün bunlar bir daha onu göstərir ki, Naxçıvan Azərbaycanın Türkiyə ilə yeganə sərhəd bölgəsi olmaqla ikitərəfli münasibətlərin inkişafına təkan verir.

Qeyd etmək lazımdır ki, hazırda muxtar respublika ilə Türkiyənin yaxın bölgələri arasında bütün sahələrdə qarşılıqlı əlaqələr mövcuddur və bu əlaqələr dinamik şəkildə inkişaf edir. Nəqliyyat-kommunikasiya sahəsindəki əlaqələr də getdikcə genişləndirilir. Naxçıvan Muxtar Respublikasından Türkiyəyə Naxçıvan -İstanbul-Naxçıvan, Naxçıvan-İqdır-Naxçıvan reysi ilə gündəlik avtobus marşrutları işləyir. Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindən 126 kilometrlik fiberoptik kabel çəkilərək İran və Türkiyə şəbəkəsinə birləşdirilmişdir. Bundan başqa, səhiyyə, idman, mədəniyyət və turizm, energetika sahələrində əlaqələrin genişləndirilməsi də öz bəhrəsini verir.

Bu gün Türkiyə ilə Naxçıvan arasında, digər sahələrdə olduğu kimi, gömrük işi sahəsində də möhkəm əlaqələr mövcuddur. Son illər qarşılıqlı münasibətlərin daha da dərinləşdirilməsi, birgə əməkdaşlığın gücləndirilməsi istiqamətində ardıcıl iş aparılmışdır. 1992-ci ildən Azərbaycanla Türkiyə arasındakı yeganə quru sərhəd əlaqəsini təmin edən Sədərək-Dilucu dövlət sərhəd buraxılış məntəqəsi 2008-ci il iyunun 1-dən etibarən 24 saatlıq iş rejimi ilə fəaliyyətini davam etdirir. Həm Azərbaycan, həm də Türkiyə vətəndaşlarının rahat gediş-gəlişini təmin etmək məqsədilə beynəlxalq standartlara cavab verən Sədərək Gömrük-Keçid Kompleksi tikilərək istifadəyə verilmişdir.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin dediyi kimi, “Bizim bütün əlaqələrimiz qardaşlığımızın və dostluğumuzun əbədi nişanəsi, böyük Atatürkün və ümummilli lider Heydər Əliyevin izləri olan Sədərək-Dilucu körpüsü vasitəsilə həyata keçirilir. Fəaliyyət göstərdiyi dövrlərdə Sədərək-Dilucu körpüsü bizi bir-birimizə daha sıx birləşdirmiş, hər iki tərəfdən insanların həyatının yaxşılaşmasına xidmət göstərmişdir”.

Rabil Kətanov

AZƏRTAC-ın müxbiri­